Jakub Józef Orliński en Michał Biel in liedrecital met Purcell en Händel

De twee componisten die het sterkst in dit recital zijn vertegenwoordigd, stierven beiden opvallend jong: Purcell werd maar 36 jaar, Karłowicz maar 32. Händel kende een voor zijn tijd respectabele ouderdom, de negentiende-eeuwer ­Moniuszko werd niet erg oud. Daar staat tegenover dat de Oostenrijkse hofcomponist Fux en de twintigste-­eeuwer Czyz beiden de tachtig haalden.

Uit het werk van de zes genoemde componisten stelden countertenor Jakub Józef Orliński en pianist Michał Biel een gevarieerd recital samen. Als opening klinkt een aria uit een vrij onbekend Italiaans – niet alleen in taal maar ook in stijl – passie-oratorium van Johann Joseph Fux, dat hij componeerde toen hij nog maar net als kapelmeester in dienst was gekomen aan het Weense hof van Keizer Karel VI.

Omdat de Poolse liederen van Henryk Czyz en Stanisław Moniuszko pas op een laat moment aan het programma zijn toegevoegd, komen deze in onderstaande toelichting niet uitgebreid aan de orde.

De drie liederen van Czyz, die vooral carrière maakte als dirigent (van onder meer de wereldpremière van Penderecki’s Lukas Passie) en die slechts een klein eigen oeuvre naliet, zijn zettingen van afscheidsgedichten van Alexander Poesjkin. Over de liederen van Moniuszko zegt Orliński zelf dat hij ze graag zingt ‘als eerbetoon aan de vader van de Poolse opera’.

Purcell en Händel

Volgens tijdgenoten had Engeland ‘geen groter muzikaal genie gehad’ dan Henry Purcell. Over zijn leven weten we maar weinig. Purcell stamde uit een geslacht van musici, was koorknaap en vervolgens verantwoordelijk voor de koninklijke toets- en blaasinstrumenten. Daarna werd hij stemmer van het orgel van Westminster Abbey en ‘composer-­in-ordinary’ voor gambamuziek. Zoals gezegd stierf hij jong. Volgens sommigen nadat zijn vrouw hem een keer had buitengesloten; de opgelopen onderkoeling zou hem noodlottig zijn geworden. ‘De onovertroffen man trok zich helaas te vroeg terug, zoals hij ook te laat begon’, dichtte de Engelse dichter John Dryden.

Purcell liet een groot aantal liederen na voor één of meer stemmen. Ze genoten in zijn tijd een grote populariteit, zoals moge blijken uit de talloze collecties. De lofzang op de muziek Music for a While toont hoe mooi Purcell in miniatuurformaat de tekst illustreert, bijvoorbeeld met zuchtende motieven op ‘eas’d’, of de korte ‘vallende’ noten op ‘drop’.

Naast sololiederen liet Purcell een groot corpus aan muziek na voor officiële gelegenheden: odes en ‘welcome songs’, zoals die voor Caecilia’s Day of de verjaardag van Queen Mary. En dan is er natuurlijk de theatermuziek: Purcells bijdragen aan John Drydens King Arthur maakten hem op slag beroemd. Volgens Dryden: ‘Eindelijk hebben we een Engelsman gevonden die kan wedijveren met de besten uit het buitenland.’ Fairest Isle eruit werd een van Purcells grootste hits. Een op het oog harmonisch en melodisch wonderlijk eenvoudig menuet, dat zijn weg heeft gevonden naar tal van bloemlezingen.

Zo’n twee decennia na Purcells overlijden streek een Duitser neer in Londen: Georg Friedrich Händel. Van hem klinkt aan het einde van de avond een jubelend Alleluja.

Karłowicz

Met Mieczysław Karłowicz maken we de overstap naar een minder bekende figuur. Karłowicz werd geboren in een adellijke familie, in het toentertijd Litouwse Vizjneva – vandaag de dag in Belarus. Hij gold als een van de meest veelbelovende componisten van zijn generatie, maar overleed voortijdig. De familie verhuisde toen de jongen nog maar zes jaar was naar Heidelberg, na korte tijd naar Praag en weer korte tijd later naar Dresden. Uiteindelijk vestigde Karłowicz zich in 1887 in Warschau, waar hij viool studeerde, naast harmonie en contrapunt. In 1895 verkaste hij naar Berlijn, in de hoop toegelaten te worden tot de vioolklas van Joseph Joachim, maar hij werd er geweigerd. Een tiental jaren later besloot hij ook nog orkestdirectie te gaan studeren, en wel bij de legendarische Arthur Nikisch.

Karłowicz’ brede interesse maakte echter dat hij zich met tal van zaken bezighield, waaronder muziekgeschiedenis, filosofie, psychologie en fysica. Hoezeer met name filosofie hem interesseerde blijkt ook uit zijn lofzang op Arhur Schopenhauer, en uit de mystieke ervaringen die hij opdeed op zijn tochten door het Tatra-gebergte: ‘Als ik op eenzame hoogte ben, op een van de bergtoppen, dan lijkt het of ik oplos in de omgeving. Het denken stopt, ik ben geen individu, en ik voel me omringd door de krachtige, oneindige ademhaling van de eeuwigheid.’ Ook religies uit het Verre Oosten interesseerden hem, met name het boeddhisme.

Karłowicz’ liederen voor zangstem en piano zijn jeugdwerken. Opus 1, 3 en 4 stammen uit het midden van de jaren 1890, onder meer uit de tijd dat hij in Berlijn werd verteerd door heimwee. Uiteindelijk zou het lot hem niet gunstig gezind zijn: in de winter van 1909 werd hij bij het skiën door een lawine overvallen. Helaas ging een deel van zijn oeuvre verloren tijdens de Tweede Wereldoorlog. Mieczysław Karłowicz gold als een van de belangrijkste componisten van ‘Jong Polen’, de groep waartoe ook Karol Szymanowski behoorde. Ze streefden een vermenging na van de nationale traditie met modernistische, wagneriaanse, tendensen.