Jaap van Zweden en Gautier Capuçon in Dvořák en Berlioz

Orchestre Philharmonique de Radio France
Jaap van Zweden dirigent
Gautier Capuçon cello

Antonín Dvořák (1841-1904)

Celloconcert in b kl.t., op. 104 (1894-95)
Allegro
Adagio ma non troppo
Finale: Allegro moderato

pauze ± 21.00 uur

Hector Berlioz (1803-1869)

Symphonie fantastique, op. 14 (1830)
épisode de la vie d’un artiste
Rêveries, passions: Largo – Allegro agitato ed appassionato assai
Un bal: Valse, Allegro non troppo
Scène aux champs: Adagio
Marche au supplice: Allegretto non troppo
Songe d’une nuit du sabbat: Larghetto – Allegro – Ronde du sabbat

einde ± 22.20 uur

Toelichting

Antonín Dvořák (1841-1904)

Celloconcert

door Michiel Cleij

Toen Antonín Dvořák zijn concert in b klein componeerde was hij niet meer de schuchtere, provinciale musicus die hij twintig jaar eerder nog was. Dankzij het promotiewerk van zijn vriend Johannes Brahms kon hij ook buiten Tsjechië zijn naam vestigen; hij had een uitgever gevonden en steun gekregen van de ­gevreesde muziekcriticus Eduard Hanslick. Behalve in Duitsland en Oostenrijk had hij ‘fans’ verworven in Londen en zelfs in New York: de oprichter van het conservatorium aldaar zag in Dvořák de ideale inspirator voor jonge Amerikaanse componisten en benoemde hem in 1892 tot directeur.

Tijdens zijn jaren in de Verenigde Staten – Dvořák zou er tot 1895 blijven – verwerkte hij soms Amerikaanse volksmuziek in zijn composities, maar zijn eigen Slavische tongval zou hij nooit kwijtraken. In zijn Celloconcert zijn ‘amerikanismen’ ver te zoeken; het stuk klinkt volop (midden-)Europees. Anderzijds zou hij het nooit gecomponeerd hebben als hij de Amerikaanse cellist Victor Herbert niet had ontmoet. Tot dat moment vond Dvořák een cello ongeschikt om als solo-­instrument te fungeren: ‘Zijn plaats is in het orkest en in kamermuziek’ had hij een leerling uit zijn klas ingeprent. De hoge registers waren ‘nasaal’, de lage ‘te brommerig’. Maar toen hij Herbert een celloconcert van eigen makelij hoorde spelen sloeg de vonk over: het kón dus wel.

Tot dan toe hadden weinig romantische componisten zich aan een celloconcert gewaagd. Het concert van Robert Schumann (1850) had weinig weerklank gevonden; dat van ­Camille Saint-Saëns (1872) was alleen bij fijnproevers bekend. Dvořáks Celloconcert was dan ook een doorbraak in het concertrepertoire en een onmiddellijk succes. Toch bleef de componist reserves houden, zelfs na de geslaagde première en de reprises in andere zalen. ‘Ik mag blij zijn dat er mensen zijn die het willen spelen’, schreef hij in een brief. Meesterlijk hanteert Dvořák de balans tussen het orkest en de cello, die in lage registers geen doordringende klank heeft en het snel aflegt tegen een akoestische overmacht. Even onberispelijk is de techniek; Dvořák was een goede violist, maar ging voor de fijne kneepjes van het cellospel te rade bij zijn vriend Hanus Wihan.

In deel twee citeert Dvořák een eigen lied waar zijn ernstig zieke schoonzus Josefina verknocht aan was

Zoals altijd bij Dvořák zijn het de melodische vondsten die de show stelen, en die zijn niet alleen voor de cello gereserveerd. De solo in de lange orkestintroductie van het openingsdeel behoort tot de mooiste ën die hij schreef (iets wat hij zelf ook vond). In deel twee citeert hij zijn eigen Kéž duch můj sám (‘Laat me alleen’), een compositie waar zijn schoonzus Josefina verknocht aan was. Ooit was Dvořák verliefd op haar; nu hoorde hij dat ze ernstig ziek was. Toen hij uit Amerika terugkeerde kon hij haar nog ontmoeten voor ze stierf. Het concert was min of meer voltooid, maar de ontroerde Dvořák herschreef de Finale: tegen het slot zingt een soloviool nog eenmaal dat lied, waarmee de virtuoze solocadens die je op zo’n punt zou verwachten plaatsmaakt voor een ingetogen, melancholieke ontknoping.

Ook op Johannes Brahms, in zijn laatste levensjaren en zelf uitgecomponeerd, miste het werk zijn effect niet. ‘Waarom wist ik niet dat het mogelijk is zó’n celloconcert te schrijven?’, schijnt hij gezegd te hebben. ‘Als ik daar eerder op was gekomen had ik het al lang gedaan!’

Hector Berlioz (1803-1869)

Symphonie fantastique

door Thea Derks

Hoewel Hector Berlioz in eigen tijd weinig voet aan de grond kreeg in Frankrijk – hij dong vier keer vergeefs naar de felbegeerde Prix de Rome – geldt hij tegenwoordig als de belangrijkste Franse componist van zijn tijd. Berlioz voerde zijn land muzikaal de in en discussieerde over muziek met medevernieuwers als Franz Liszt en Richard Wagner. Hij is het prototype van de gekwelde kunstenaar die in eenzame afzondering zijn lijden sublimeert in muziek. ​

Berlioz voerde zijn land muzikaal de Romantiek in

Literatuur speelde een grote rol in zijn leven en tijdens een uitvoering van Hamlet in 1827 werd hij getroffen door Shakespeares poëtische taalgebruik. Hij werd bovendien smoorverliefd op de Ierse actrice Harriet Smithson die de rol van Ophelia vertolkte. Zij moest echter weinig van hem en zijn muziek hebben en in 1830 componeerde Berlioz zijn ondubbelzinnig autobiografische en baanbrekende Symphonie fantastique.

Weliswaar hadden ook andere componisten al verhalende muziek geschreven, maar Berlioz baseerde als eerste een symfonie op één expliciet programma. We volgen de held in zijn opvlammende verlangen naar de geliefde, die zich ongrijpbaar toont en wier beeld hij ook tijdens een verblijf op het platteland niet uit zijn hart kan bannen. Hij droomt haar te vermoorden en bekoopt dit met zijn eigen onthoofding, waarop zijn geliefde hem in een woeste heksendans meevoert naar de hel.

Als eerste in de geschiedenis verrijkt Berlioz het orkest met harpen, klokken en twee ophicleïdes (tegenwoordig meestal vervangen door tuba’s). Nieuw is ook de ‘idée-fixe’, een voorloper van Wagners leidmotieven. Een smachtende representeert de onbereikbare geliefde en duikt in telkens andere orkestraties op.

Berlioz’ is uiterst vindingrijk. Zo horen we de dreunende gang naar het schavot in met sponzen bespeelde , en verbeelden doffe ’s het wegstuiterende hoofd. Gruizige s, diep grommende contrabassen en schrille klarinetten schetsen de nachtmerrie in het laatste deel. Doodsklokken en het obstinaat herhaalde - voeren ons onverbiddelijk naar het tragische einde.

Biografie

Orchestre Philharmonique de Radio France, orkest

Het Orchestre Philharmonique de Radio France heeft zich sinds de oprichting ten bate van de Franse radio in 1937 ontwikkeld tot een orkest dat in het Europese muzieklandschap opvalt door zijn inzet voor nieuwe muziek: het presenteert meer dan vijfentwintig premières per seizoen, en op dit moment is Philippe Manoury compositeur en résidence.

Chef-en van het bijna tachtigjarige orkest waren Gilbert Amy, Marek Janowski, Myung-whun Chung en Mikko Franck (2015-2025), en met ingang van het lopende concertseizoen neemt Jaap van Zweden deze positie over. Die debuteerde in november 2023 bij het orkest met Mahlers Eerste symfonie en het Vioolconcert van John Adams, en in februari 2024 werd zijn benoeming bekendgemaakt. Eerste gastdirigent is Mirga Gražinytė-Tyla.

De concerten van het Orchestre Philharmonique de Radio France, verdeeld tussen het Auditorium de Radio France en de Philharmonie de Paris, worden uitgezonden door France Musique. Op tournee was het orkest te beluisteren in de Philharmonie Berlin, de Isarphilharmonie in München, de Elbphilharmonie in Hamburg, de Alte Oper in Frankfurt, de Musikverein en het Konzerthaus in Wenen, zalen in Peking en Tokio en tijdens de festivals van Gstaad, Luzern en Praag. Met Jaap van Zweden op de bok was het orkest ook op 14 oktober 2025 in Het Concertgebouw te gast, met muziek van Escaich en Prokofjev en het Pianoconcert in G groot van Ravel met soliste Alice Sara Ott.

Jaap van Zweden, dirigent

Sinds 1 september 2026 is Jaap van Zweden chef- van het Orchestre Philharmonique de Radio France, en sinds 2024 staat hij aan het hoofd van het Seoul Philharmonic Orchestra; daarvoor leidde hij de New York Philharmonic (2018-2024), het Hong Kong Philharmonic Orchestra (2012-2024) en het Dallas Symphony Orchestra (2008-2018).

De in Amsterdam geboren musicus studeerde aanvankelijk viool bij Davina van Wely, en nadat hij in 1977 het Nederlands Vioolconcours ‘Oskar Back’ had gewonnen vertrok hij op zijn zestiende naar de Juilliard School of Music in New York – om vervolgens met negentien jaar de jongste concertmeester uit de geschiedenis van het Concertgebouworkest te worden.

In 1996 verruilde Jaap van Zweden zijn strijkstok definitief voor de baton, en zijn eerste chef-schappen vervulde hij bij het Orkest van het Oosten, het Residentie Orkest, de Filharmonie in Antwerpen en het Radio Filharmonisch Orkest (2005-2013). Als gastdirigent werkte hij met het London Philharmonic Orchestra, de Berliner en de Wiener Philharmoniker, het Gewandhausorchester Leipzig, het Orchestre de Paris, het Tonhalle-Orchester Zürich en de orkesten van Los Angeles, Cleveland, San Francisco en Cincinnati.

Het Concertgebouworkest dirigeerde hij voor het eerst in 1998 en meest recent in januari 2026. In 2023 ontving Jaap van Zweden de Concertgebouw Prijs. Onder zijn recente optredens waren Mahlers Zesde en Zevende symfonie met het Chicago Symphony Orchestra in het Mahler Festival 2025, twee avonden met de Hong Kong Philharmonic ter afsluiting van de VriendenLoterij ZomerConcerten 2025 en de afsluiting van de zomerprogrammering van 2026 met het Seoul Philharmonic Orchestra.

Gautier Capuçon, cello

Gautier Capuçon soleerde bij leidende orkesten wereldwijd onder en als Gustavo Dudamel, Andrés Orozco-Estrada, Pablo Heras-Casado, Paavo Järvi, Klaus Mäkelä, Andris Nelsons en Christian Thielemann.

Bij het Concertgebouworkest debuteerde hij in januari 2014 met Sjostakovitsj’ Eerste concert; verder speelde hij in de met het Chamber Orchestra of Europe, het Luzerner Sinfonieorchester, het Gustav Mahler Jugendorchester, het Rotterdams Philharmonisch Orkest, het Nederlands Philharmonisch en – afgelopen zomer – het Gürzenich-Orchester Köln. In de speelde de cellist veelvuldig kamermuziek, onder meer tijdens een weekend met hem en zijn broer Renaud Capuçon, violist, in februari 2010. Met violiste Lisa Batiashvili en pianist Jean-Yves Thibaudet speelde hij ook in de Grote Zaal kamermuziek, in november 2018 en november 2025.

Naast zijn podiumcarrière is de Franse cellist oprichter van de Fondation Gautier Capuçon, die jonge talenten ondersteunt aan het begin van hun loopbaan. Ook is hij nauw betrokken bij het verbeteren van muziekonderwijs op Franse scholen en speelt hij graag toegankelijke arrangementen om een zo breed mogelijk publiek te bereiken. Zijn succesvolle discografie werd in 2025 uitgebreid met het album Gaïa, met nieuwe composities geïnspireerd op de natuur. Het instrument van de cellist is ‘L’Ambassadeur’, in 1701 gebouwd door Matteo Goffriller.