Het mooiste van Verdi door Scala

Cori, sinfonie e ballabili – dit programma is een eerbetoon aan Giuseppe Verdi. Beroemde koren als het ‘Slavenkoor’ en het ‘Zigeuner­koor’ onderstrepen de woorden van Emanuele Muzio, dat zijn leraar Verdi in Milaan werd aangeduid als ‘il padre del coro’. Een lange periode van Verdi’s scheppende leven komt aan bod: de vroegste opera van vanavond, Nabucco, dateert uit de vroege jaren veertig, de omwerking van Don Carlos van ruim veertig jaar later.

Misschien zouden we Verdi niet gekend hebben als er geen Bartolomeo Merelli was geweest. Want het was deze impresario die Verdi, na het enorme echec van Un giorno di regno (1840), overhaalde tóch een blik te werpen in een libretto dat hij bezat. Deze ­Merelli was werkzaam geweest in Varese, Como en Wenen en daarna een belangrijke figuur geworden aan La Scala. Verdi durfde niet te weigeren en nam de tekst over de Babylonische koning Nebukadnezar mee naar huis, weinig gemotiveerd om het bijbelse verhaal op muziek te zetten. ‘Met een ruw gebaar gooide ik het manuscript op de tafel en het bleef rechtop staan. Het blad dat op de tafel zelf terecht kwam was opengevallen. Zonder te weten hóe viel mijn oog op de regel met het vers ‘Va, pensiero, sull’ali dorate’. Ik doorliep de volgende verzen die me diep raakten.’ Een slapeloze nacht volgde; de volgende ochtend zou Verdi het libretto nagenoeg van buiten gekend hebben. Probleem aan dit relaas, hoe mooi ook, is dat het stamt van bijna veertig jaar later. En dat er meerdere versies bestaan, waarin het andere teksten waren die Verdi zouden hebben geïnspireerd. Hoe het ook zij: met dit koordeel dat bekend zou worden als het ‘Slavenkoor’  (waarvan we al een voorecho horen in de Sinfonia van Nabucco) was Verdi’s naam gevestigd.

Met het ‘Slavenkoor’ was Verdi’s naam gevestigd

Sinds Nabucco is Verdi beschouwd als held van het Risorgimento, de beweging die streefde naar de eenwording van het verbrokkelde Italië, al dan niet onder het koningshuis van Savoye. Vandaar een kreet als W VERDI, op muren in Milaan en Venetië: Evviva Vittorio Emanuel Ré D’Italia, én Evviva Verdi. Toch is het de vraag van wanneer Verdi’s politieke aspiraties stammen. De strenge Oostenrijkse censuur had het Nabucco-libretto zonder problemen toegestaan en opvoeringen van de opera veroorzaakten weinig ophef. Evenmin heeft de op Nabucco volgende opera I Lombardi alla prima crociata (1843) een loepzuiver patriottisch karakter, wel wordt de loftrompet gestoken op de weides en meren van Lombardije. Toch zijn I Lombardi noch Ernani (1844) helemaal gespeend van kenmerken die verwijzen naar het Risorgimento; zo prijst de laatste opera de moed van de Leeuw van Castilië die het eerder opnam tegen de Moorse overheersing.

Ernani wordt traditioneel geasso­cieerd met het begin van de ‘anni di galera’, de galei-jaren zoals Verdi ze zelf later noemde. Zijn groeiende reputatie leverde opdrachten op uit Venetië, Rome, Napels, Florence en ook Parijs en Londen. In werkelijkheid betitelde Verdi een groter aantal jaren als zodanig: ‘Sinds Nabucco heb ik geen uur rust gekend, zogezegd. Zestien jaren van galei.’ Het gaat dan om de periode van 1842 tot 1858, waarin dus ook beroemde krakers vallen als ­Rigoletto, Il trovatore en La traviata. De componist ontplooide een ongelooflijke productiviteit, leverde vaker twee opera’s per jaar af, en brak internationaal door. Voor de Parijse Opéra schreef hij Jérusalem (1847), dan een gereviseerde en Franstalige versie van Macbeth, vervolgens Les vêpres sici­liennes (1855) en veel later, in 1867, Don Carlos. Opvallend in de Franse operatraditie zijn de uitgebreidheid en de grootse ensceneringen; het geheel telt vaak wel vijf bedrijven en ballet speelt een belangrijke rol. In zijn ijver om Giacomo Meyerbeer te overtreffen leverde Verdi materiaal voor een opera die niet afgelopen zou zijn voor middernacht – en dat was nog vóórdat hij de balletmuziek componeerde. Al snel sneuvelden diverse onderdelen van dit mag­num opus, en in 1884 maakte Verdi een Italiaanse versie, Don Carlo, die in La Scala in première ging.

Macbeth beschouwde Verdi als een van de grootste scheppingen van de mensheid

Met de muziek voor Macbeth komen we op Verdi’s grote liefde voor William Shakespeare (1564-1616), van wie hij drie toneelteksten op muziek zette: Macbeth, Otello en als laatste Falstaff – een geplande King Lear kwam nooit van de grond. Macbeth beschouwde Verdi als een van de grootste scheppingen van de mensheid. Aan zijn schoonvader Antonio Barezzi schreef hij dat hij zijn eigen verklanking verkoos ‘boven mijn andere opera’s’. Het in 1847 voltooide werk zou hij een kleine twintig jaar later reviseren voor de Opéra van Parijs: ‘Ik zou verscheidene delen willen verlengen om de opera meer karakter te geven.’ In het onheilspellende ‘Che faceste?’ en ­‘S’allontanarono’ geeft Verdi de heksen een stem, in ‘Patria oppressa’ komen Schotse ballingen aan het woord.

Il trovatore maakt deel uit van Verdi’s ‘trilogia popolare’, drie opera’s (samen met Rigoletto en La traviata) die in de jaren vijftig ontstonden. Met zijn niet bepaald eenvoudige verhaallijn legt Il trovatore het wellicht af tegen de twee andere uit deze periode, maar bepaalde passages zijn tijdloos geworden, waaronder het zigeunerkoor ‘Vedi! Le fosche’. Daarin steken de mannen, hamerend op hun aambeelden, de loftrompet op de ‘zingarelle’, de zigeunervrouwen.

Ook verder van Italië af genoot Verdi grote roem. Voor Sint-Petersburg ontstond La forza del destino, en Caïro werd het decor voor Aida. Al de eerste maten van La forza del destino verwijzen naar het noodlot dat tot gevolg heeft dat Don Alvaro per ongeluk de vader van zijn geliefde Donna Leonora doodt. La forza del destino beleefde zijn eerste uitvoering in 1862. Een klein decennium later gaf de onderkoning van Egypte Verdi de opdracht een opera te schrijven over een oud Egyptisch the­ma, bedoeld voor de opening van het nieuwe operahuis in Caïro. Wereldberoemd werd de Tri­omfmars die de terugkeer begeleidt van de krijger Radames. Hij voert als gevangene de vader mee van Aida, op wie hij heimelijk verliefd is. Vaak wordt Aida gezien als een grootse, monumentale, spektakel­opera maar dat doet geen recht aan de talloze intieme passages in dit meesterwerk. Waarmee overigens niets ten nadele gezegd is van massale scènes als ‘Gloria all’Egitto’, dat dit concert luisterrijk besluit.