Het Concertgebouworkest speelt Schuberts 'Grote' symfonie

Thomas Hengelbrock is bekend om zijn originele programma’s met een frisse kijk op de muziek van de Barok tot heden. Samen met solofluitist Kersten McCall breekt hij een lans voor de muziek van de Finse Lotta Wennäkoski. In haar fluitconcert Soie contrasteren subtiele en breekbare klankexploraties met explosieve, zelfs agressieve gestes. Het wordt omlijst met twee werken van Schubert: de Ouverture ‘Alfonso und Estrella’, een duurzaam gebleken residu van Schuberts opera­pogingen, en de kroon op zijn symfonische werk, de ‘Grote’ symfonie. 

Dat we Franz Schubert niet kennen als operacomponist lag niet aan zijn gave om tekst aan melodie te verbinden. Het was vooral een gebrek aan praktijkervaring met muziekdramatische producties dat hem parten speelde. In 1822 voltooide hij Alfonso und Estrella (D 732) op een libretto van zijn vriend Franz von Schober.

Het verhaal, over een Spaanse generaal die een opstand leidt tegen een couppleger en verliefd is op diens dochter, heeft niet geleid tot een dramatisch ­meeslepende opera. Het kwam dan ook niet tot een uitvoering tijdens Schuberts leven (pas in 1854 vond de première van de drastisch ingekorte opera plaats). In de ouverture vindt Schuberts melodische gave echter heel natuurlijk zijn weg naar de luisteraar, en de componist zag zelf ook wel in dat dit een blijvertje was.

Omdat hij het werk ‘te lawaaiig’ vond voor de opera, hevelde hij het over naar zijn toneelstuk Rosamunde, Fürstin von Zypern (D 797). Daardoor is het werk lang bekend geweest onder de naam Ouverture ‘Rosamunde’, hoewel het toneelstuk al gauw weer een andere ouverture kreeg aangemeten, namelijk die van het melodrama Die Zauberharfe uit 1820.

De Ouverture ‘Alfonso und Estrella’ werd ondertussen populair in versies voor piano (D 759A) en pianoduo (D 773). In 1867 werd de orkestversie gepubliceerd, die uitgroeide tot een geliefd repertoirestuk. Zo overleefde de ouverture glansrijk zijn omzwervingen langs catalogusnummers, muziekdramatische flops en titelverwarringen.

Lotta Wennäkoski studeerde muziektheorie en compositie aan de Sibelius Academie in Helsinki, bij onder anderen haar landgenote Kaija Saariaho. Van 1998 tot 1999 volgde ze een postdoctorale studie bij Louis Andriessen aan het Koninklijk Conservatorium van Den Haag. In haar muziek zoek je echter vergeefs naar de beukende stijl die zo kenmerkend is voor de zogenoemde ‘Haagse School’. Met haar gevoel voor lyriek en klankkleur staat Wennäkoski dichter bij Saariaho. 

Wennäkoski laat zich graag inspireren door buitenmuzikale thema’s, zoals boeken, gedichten of natuurlijke fenomenen. ‘Zelden werd ik zo getroffen door een puur muzikaal idee dat dit mijn gedachten bepaalde als ik plaatsnam voor een leeg stuk muziekpapier,’ zei ze hierover. 

Het vandaag uitgevoerde fluitconcert is geïnspireerd op de weefstructuren van de stoffen waarnaar de drie delen vernoemd zijn, in hun Franse benaming. Het laatste deel – Soie (zijde) – fungeert tevens als titel van het geheel. 

Soie opent met Voile, dat zowel verwijst naar het transparante gaasdoek van sluiers als naar de zeilen van een schip. Beweeglijke motiefjes en kleine glissando’s van de fluit roepen beelden op van een wapperend doek. Aanrollende orkestgolven doen dit extra stevig opbollen in de wind, waarna de fluit besluit met een introverte cadens. In het ultrakorte Lin gros (ruw linnen) plaatst het orkest agressieve uitroepen tegenover angstige, fel aangeblazen ­tierelantijnen van de fluit. 

Het slotdeel begint met sensuele motieven van de solist en glinsterende klanktapijten van het orkest, die echter omslaan in een wilde achtervolging. Even dreigt de fluit het onderspit te delven, maar dan grijpt zij de macht en geeft haar belagers met soevereine melodische lijnen het nakijken. Wennäkoski maakt hier korte metten met het clichébeeld ‘zijdezacht’: zijde kan immers ook grof en schurend zijn.

In 1838, tien jaar na Franz Schuberts dood, deed Robert Schumann Wenen aan. Hij bezocht het graf van zijn gewaardeerde collega en vervoegde zich bij Franz’ broer Ferdinand. Ferdinand liet wat relikwieën zien en bleek tot Schumanns grote vreugde ook te beschikken over een ‘schat’ aan manuscripten. De meeste indruk maakte een omvangrijk werk dat we nu kennen als de Symfonie in C groot. Het was vóór Schumanns ontdekking nog niet uitgevoerd. Hoewel lang is aangenomen dat de symfonie uit Schuberts laatste levensjaar stamt, is men er nu van overtuigd dat de compositie al in 1825 ontstond.

Schubert droeg het werk destijds op aan de Weense Gesellschaft der Musikfreunde, die het wel wilde uitvoeren maar de partituur bij de eerste repetitie als te lang en te moeilijk terzijde schoof. De officiële première (zij het ingekort) vond dan ook pas plaats op 21 maart 1839 in het Gewandhaus te Leipzig, onder leiding van Felix Mendelssohn.

Schumann stak in hetzelfde jaar de loftrompet over de unieke kwaliteiten van de herontdekte ‘Grote’: ‘Hier is behalve meesterlijke compositietechniek, leven in alle vezels, koloriet tot in de fijnste schakeringen, overal betekenis, een scherpe uitdrukkingskracht in de details en over het geheel uiteindelijk ro­mantiek uitgegoten… En de hemelse lengte van de symfonie, als een dikke roman in vier delen, als die van bijvoorbeeld Jean Paul.’ 

Met de ‘hemelse lengte’ – het stuk is bijna twee keer zo lang als Schuberts andere symfonieën –  neemt de componist als het ware een voorschot op het symfonische werk van de laatromantici, onder wie zijn latere stadgenoot Anton Bruckner. De instrumentatie is kleurrijk. Schuberts zangerigheid is volop aanwezig en de meester van de ‘kleinschalige’ li­edkunst weet beheerst en knap te experimenteren met de grote vorm.

Dat laatste is bijvoorbeeld duidelijk in het uitgebreide eerste deel, dat start met een Andante-inleiding met een wijds hoornthema. Dit thema wordt uitgebouwd tot een van de belangrijkste gedachten van het Allegro ma non troppo. Het weemoedige tweede deel, dat een wat Slavische tongval heeft, spreekt (aldus Schumann) ‘met roerende stemmen tot ons’.

‘In dit deel bevindt zich ook een plek, waar een hoorn als vanuit de verte roept, die lijkt voor mij uit een andere sfeer afgedaald te zijn’, alsof er een ‘hemelse gast’ aanwezig is. In het soms boertige, soms idyllische Scherzo komt ook even een Weense wals of ländler (Oostenrijkse volksmuziek) voorbij. Met een breed uitgesponnen Finale (van zo’n 1200 maten) besluit Schubert zijn muzikale roman op stralende en vreugdevolle wijze.