Hélène Grimaud in Brahms’ Pianoconcert nr. 1

De eerste associatie die velen bij Johannes Brahms zullen hebben is het beeld van de latere Brahms. Het bezonken, enigszins knorrige, bebaarde genie, dat het ene na het andere gepolijste meesterwerk aflevert. Vaak elegisch van toon, altijd zijn de romantische inhoud en de klassieke vormgeving volmaakt in balans, nooit worden extremiteiten opgezocht of grenzen overschreden. 

Soms lijkt men bijna te vergeten dat er daarvóór een heel andere Brahms was. Een onstuimige, ambitieuze hemelbestormer met het uiterlijk van een jonge god, de aanbidder van Clara Schumann, de Brahms van vóór de baard. Beide werken op dit programma komen uit die periode. Beide zijn belangrijke stappen op weg naar een symfonie.

Want wat er meteen vanaf het begin was: Brahms’ genadeloze zelfkritiek. Als voorvechter van de klassieke muzikale vorm zag hij de symfonie als het belangrijkste strijdperk voor een componist en hij voelde sterk dat hij zich op dat terrein dan ook moest kunnen meten met Ludwig van Beethoven (1770-1827). Zowel de Eerste ser­enade als het Eerste pianoconcert zijn een soort strategische voorbereidende stappen om die uitdaging aan te kunnen gaan. Beide hadden aanvankelijk een andere vorm en bezetting dan hun uiteindelijke versies, aan beide stukken werkte Brahms tegelijk, beide staan in de toonsoort d – majeur respectievelijk mineur. Maar ze zijn totaal verschillend.

Eerste serenade

De Eerste ser­enade is lichtvoetig en charmant, maar dan wel op z’n Brahms: met zes delen en een tijdsduur van zeker 45 minuten! Deze muziek begon haar bestaan als een nonet, als kamermuziek. Uiteindelijk koos Brahms voor het volledige symfonieorkest, waarin slechts de trombones ontbreken. Beroemd is Brahms’ klacht hoe moeilijk het voor hem was altijd de voetstappen van de titanische Beethoven achter zich te horen, maar aan het begin van deze serenade lijkt hij eerder enthousiast naast zijn grote voorbeeld en ‘Angstgegner’ te wandelen, en wel door het landschap van Beethovens Zesde symfonie, ‘Pastorale’. Veel van de ideeën in deze serenade zijn aanvankelijk schatplichtig aan Beethoven, waarna Brahms een onmiskenbaar eigenzinnige afslag neemt.

Je hoort de persoonlijkheid zich ontwikkelen. Zo begint het tweede deel, een mysterieus scherzo, met een idee verwant aan het scherzo uit Beethovens Vijfde symfonie, maar het ontbeert vervolgens Beethovens demonische wending. Brahms kiest eerder voor intimiteit en understatement. Het langzame derde deel wijst wellicht het meest vooruit naar de rijpe Brahms, met zijn lange cantilenes voor de houtblazers. Misschien treedt dit deel daarmee het meest buiten het genre van de serenade en reikt naar de symfonie, iets dat ook in de eerste twee delen al te bespeuren valt. Dan volgt eerst een zeer vriendelijk en intiem menuet voor slechts een paar houtblazers dat juist volmaakt in het serenadegenre past, daarna een tweede scherzo compleet met, wederom beethoveniaanse, jachthoorn. Een zeer aanstekelijke finale vol haydneske humor maakt het af. 

Eerste pianoconcert

Het Eerste pianoconcert is een totaal ander verhaal en een veel belangrijkere stap op Brahms’ lange en moeizame route op weg naar een symfonie. Dit werk begon zijn bestaan als sonate voor twee piano’s, leek een symfonie te worden, om na een vier jaar durende worsteling te eindigen als pianoconcert. Het is diep ­verbonden met Brahms’ uiterst complexe gevoelens rond de opname van zijn vriend en mentor Robert Schumann in een inrichting na een zelfmoordpoging, waarna Brahms met uitsluitend de meest nobele bedoelingen diens vrouw Clara bijstond in een intense vriendschap die echter de grens van het platonische dreigde te overschrijden. Het is een van de weinige stukken waarin Brahms zich onmiskenbaar hemelbestormer en radikalinsky toont, iets wat in zijn vroege periode wel degelijk aanwezig was.

Hoekige the­matiek, stormachtige, schrille trillers zetten de toon. Nog in de orkestinleiding waaiert Brahms al geheimzinnig uit naar ver verwijderde toonsoorten. De pianosolist komt verrassend genoeg niet met een indrukwekkend statement binnen maar juist bijna terloops. Het tweede thema is zowel zangerig als monumentaal, een combinatie waarvan alleen Brahms het recept lijkt te hebben (en net als in zijn latere Vioolconcert bewaart Brahms zijn grandioze zangthema strategisch voor de solist). Als dit ook uitgebreid samen met het orkest is uitgewerkt zijn we al bijna halverwege het in alle opzichten monumentale eerste deel, wanneer de solist dramatisch de knuppel in het hoenderhok gooit en een vlammende speech afsteekt aan het begin van de doorwerking (het middengedeelte waarin thema’s uitgewerkt en tegenover elkaar worden geplaatst). Daarin is gelukkig ook plaats voor parelende lichtheid, om daarna op te bouwen naar een spectaculaire terugkeer van grondtoon d. 

Dan blijkt Brahms nog een ware stroke of genius achter de hand te hebben: was het beginthema al niet helemaal harmonisch stabiel, nu plaatst de solist boven de d-pedaaltoon een volstrekt onverwacht akkoord op de e waardoor het complete perspectief van de luisteraar schokkend kantelt. Het langzame deel is wellicht een liefdeslied voor Clara Schumann – maar dan wel een zeer vergeestelijkt, onthecht en verheven liefdeslied. Brahms kan zich hier meten met de emotionele diepgang van de langzame delen van de late Beethoven. De finale van het Eerste pianoconcert draagt misschien wel het meest Brahms’ handtekening. Enerzijds verbonden met de ruige, volkse spontaniteit van zijn Hongaarse dansen, anderzijds ambitieus en symfonisch. De definitieve doorbraak van zijn onmiskenbare persoonlijkheid. 

Het is wellicht niet verbazend dat van deze twee stukken de Serenade aanvankelijk makkelijker haar weg naar het publiek vond. Inmiddels is zij overvleugeld door het Pianoconcert, en daardoor is het vrij uitzonderlijk beide werken die zo verbonden en verschillend zijn op één programma te kunnen horen.