Gergiev meets Janine Jansen bij het Koninklijk Concertgebouworkest

Valt er een mooiere, mysterieuzere opening van een vioolconcert te bedenken dan die van de Finse componist Jean Sibelius? De eerste maten van zijn concert staan zeker op één hoogte met de beroemde paukennoten die het Vioolconcert in D groot van Ludwig van Beethoven inluiden of het geheimzinnige slagwerk als opmaat van Benjamin Brittens Vioolconcert. Bij Sibelius klinken zacht glanzende kabbelingen in de violen, waarna de solist net na de tel en op een milde dissonant een melancholische melodie inzet. ‘Een geweldig idee voor een opening’, vond de componist ook zelf, zo schreef hij in september 1902 in een brief aan zijn vrouw Aino. Hierin maakt Sibelius voor het eerst gewag van zijn nieuwe vioolconcert, al zou de rest door een moeizaam compositieproces nog enkele jaren op zich laten wachten. De reden hiervoor lijkt niet moeilijk te achterhalen: Sibelius had een drankprobleem en was zelf weliswaar violist, maar zeker geen virtuoos. ‘Het was pijnlijk te moeten toegeven dat ik voor een carrière als vioolvirtuoos veel te laat ben begonnen met studeren’, zei Sibelius hierover. En het bleef hem dwarszitten, want nog in 1915 noteerde hij een droom in zijn dagboek: ‘Ik was twaalf jaar oud, en een virtuoos.’

Als componist was Sibelius juist zeer geliefd. Met name in zijn vaderland werd hij op handen gedragen en behoorde hij tot een nieuwe generatie kunstenaars die het ontwaakte Finse nationalisme omarmde en een zelfstandige koers wenste te voeren ten opzichte van grootmacht Rusland. In patriottistische orkestwerken als Finlandia (1899) had Sibelius zijn vaderland effectief gepropageerd als het land van duizend meren, stille wouden en een eigenzinnige lutherse moraal. Toch werd de première van het Vioolconcert in 1905 in Helsinki, met Victor Nováček als solist en de componist op de bok, geen succes. ‘Saaie muziek,’ vond een criticus, ‘al zal het valse spel van de solist niet geholpen hebben.’ Toegegeven: na die prachtige, mysterieuze opening bood Sibelius zijn toehoorders een lastige kluif. Het eerste deel duurde in de oorspronkelijke versie bijna twintig minuten: een meanderend geheel met een solocadens in plaats van de reguliere doorwerking en met nog eens een Bach-achtige solocadens aan het slot. Pas in de gereviseerde versie van 1905 werd het Vioolconcert een succes. Het openingsdeel kreeg een compactere vorm en de tweede solocadens werd weggelaten. De virtuositeit van het slotdeel – een opwindende polonaise – was nu strakker vormgegeven en werd door vioolsterren als Jascha Heifetz (1901-1987) effectief benut. Bovendien valt het concert ondanks de snelle nootjes op door de zeer donkere orkestkleuren en vaak zwaarmoedige stemming: voor soloconcerten een relatieve zeldzaamheid.

Orkestfeit

De eerste uitvoering door het Concertgebouworkest was op 14 oktober 1917 onder leiding van Willem Mengelberg met Alexander Schmuller als solist. De laatste was op 8 januari 2021 met dirigent Myung-whun Chung en concertmeester Liviu Prunaru.

Serge Diaghilev, leider van het befaamde Russische ballet dat in het begin van de vorige eeuw in Parijs furore maakte, was verantwoordelijk voor nogal wat meesterwerken, zoals Stravinsky’s Le sacre du printemps, L’oiseau de feu en Petroesjka, en Debussy’s Jeux.

In 1909 gaf hij de nog jonge Maurice Ravel een kans, en wel met Daphnis et Chloé. Het werd een monumentaal werk voor koor en orkest in drie delen, door Ravel zelf ‘symphonie choréographique’ genoemd. Hij werkte lang en hard aan de partituur, die ten langen leste op 8 juni 1912 in het Theâtre du Châtelet in Parijs in première ging, met twee beroemde dansers op het toneel en de nog jonge Pierre Monteux op de dirigentenbok.

Daphnis et Chloé is gebaseerd op een verhaal uit de klassieke oudheid dat befaamd was om de vele erotische toespelingen. Pas laat in de achttiende eeuw kreeg het echt bekendheid (ofschoon menigeen er ook toen nog schande van sprak) en het werd de favoriete lectuur van Goethe, die het elk jaar opnieuw las.

De naam Chloé zou nog lang voortleven bij romantische dichters, als symbool van lieflijke, vrouwelijke schoonheid. Beide hoofdrolspelers zijn vondelingen, grootgebracht door herders. Daphnis wint Chloé’s hart en ontlokt een eerste zoen bij een danswedstrijd.

In deel twee wordt Chloé ontvoerd door zeerovers, ondanks haar hevige verzet en verwensingen. De vluchtpogingen weerklinken in een opwindende Danse guerrière. Tot leven gewekte beelden, waaronder dat van de god Pan, brengen redding en weten de geliefden te herenigen. 

Voor de muziek is al die kennis geen noodzaak. Ravel schreef wat hij zelf ‘een klankschilderij’ noemde: de muziek maakt zichzelf ook waar zonder programma. Het werk kent dan ook veel gestileerde dansen, waarvan de orkestratie een absolute meesterhand verraadt.

De meest aansprekende delen uit Daphnis et Chloé, zoals het idyllische Lever du jour (een verklanking van vogels en natuurpracht), de kleurrijke Pantomime en de extatische Danse générale werden door Ravel later verwerkt in orkestsuites die altijd stand hebben gehouden.