Fine Arts Kwartet, Von Eckardstein en Midgley: Mozart

tekst: Michiel Cleij

Sommige componisten zijn allrounders die zich in alle genres even gemakkelijk uitdrukken. Serge Rachmaninoff behoort niet tot die categorie. Hij speelde zijn sterkste troeven uit in pianomuziek (al dan niet met orkest), ontpopte zich na een valse start als een succesvol symfonicus en schreef opmerkelijke koorwerken.

Kamermuziek is duidelijk ondervertegenwoordigd en dateert uit zijn beginperiode; na de briljante Cellosonate die hij als twintiger componeerde hield hij het voor gezien.

Eerder, op zijn zestiende, had hij een strijkkwartet gecomponeerd, of althans een aanzet daartoe; alleen het tweede en derde deel zijn voltooid. Vermoedelijk schreef hij het als opdrachtwerk voor zijn compositiedocent Anton Arensky.

Een repertoirestuk werd het nooit, maar Rachmaninoff vond het twee jaar na compositie nog altijd goed genoeg om een versie voor strijkorkest te laten uitvoeren op een studentenconcert. Het is irreëel om in zo’n vroeg en atypisch werk de rijpe Rachmaninoff te willen herkennen.

Maar het is wel duidelijk een werk uit de Russische school, met een Tsjaikovski-achtige hoofdmelodie in de Romance en een kek Scherzo dat naar goed Slavisch gebruik plots omkiepert in broeierige melancholie.

Er zijn ongetwijfeld fanaten die in het bewerken van Mozart-composities een monsterachtig vergrijp zien, maar Wolfgang Amadeus Mozart zelf gaf er aanleiding toe: in zijn correspondentie verklaarde hij meer dan eens dat sommige van zijn soloconcerten evengoed met een uitgedund orkest uitgevoerd konden worden.

Vooral in de negentiende eeuw werden er aardig wat van dat soort reducties gemaakt, om praktische redenen of voor educatieve doeleinden; een strijkkwartet of kwintet verving het orkest, de solopartij bleef intact. De Duitse dirigent/componist Ignaz Lachner maakte een effectieve bewerking van het Pianoconcert nr. 21 in C groot.

Toen Mozart dit werk componeerde had hij zijn ‘thuisbasis’ Salzburg inmiddels verruild voor een vrijer en financieel onzekerder bestaan in Wenen. Toch bouwde hij daar opmerkelijk snel een concert- en lespraktijk op en vond hij tevens opdrachtgevers voor nieuwe composities.

De pianoconcerten die in Wenen ontstonden schreef hij echter vooral voor eigen gebruik. Ze onderscheiden zich qua pianistiek van zijn eerdere concerten: in Wenen beschikte hij over hoogwaardiger instrumenten met een soepeler mechaniek en een gevoeliger aanslag.

Dat hoor je in het hier gespeelde concert in C groot het duidelijkst in het centrale Andante, een ogenschijnlijk simpele, maar daardoor kwetsbare melodie die bijna tweehonderd jaar later herhaaldelijk opdook als filmmuziek en, verpopt, in Neil Diamonds hit Song Sung Blue.

Halverwege de negentiende eeuw voorzagen Felix Mendelssohns Lieder ohne Worte perfect in de groeiende behoefte aan pianomuziek voor gevorderde amateurs. De piano had de huiskamer van menig middenklassegezin veroverd en musiceren in eigen kring was een favoriete bezigheid in die televisie- en Pokémonloze tijden.

Dat wil niet zeggen dat het muziek is met een laag artistiek profiel: veel ervan – Mendelssohn componeerde er ruim vijftig, verspreid over zestien jaar – zijn technisch uitdagend en vrijwel alle vragen om een smaakvolle voordracht: expressief, maar niet kitscherig-sentimenteel.

Complexe of hemelbestormende muziek is het evenwel niet, en in de afgelopen anderhalve eeuw hebben ze heel wat Mendelssohn-bashers munitie verschaft: als de componist ergens zijn vermeende gebrek aan diepgang demonstreerde was het hier.

Feit is wel dat Mendelssohn zich onderscheidde van zijn romantische tijdgenoten: tegen de getormenteerde Frédéric Chopin, de flamboyante Franz Liszt en de visionair Richard Wagner steekt hij enigszins gladjes af.

Met zijn sterke oriëntatie op Johann Sebastian Bach en Wolfgang Amadeus Mozart was hij evenzeer classicist als romanticus – en in dat opzicht eerder vergelijkbaar met Johannes Brahms (die eveneens in Hamburg geboren werd; misschien heeft hun relatieve koelheid met die noordelijke afkomst te maken).

Wél karakteristiek voor de tijdgeest is de opvatting dat kunsten kunnen samenvloeien: met de titel wijst Mendelssohn (die trouwens ook een getalenteerd tekenaar en bevlogen briefschrijver was) op de poëzie die in de noten besloten ligt.

Overigens publiceerde hij de eerste serie van deze stukken als ‘Melodieën voor de pianoforte’; de definitieve titel dook voor het eerst op in een brief van zijn zus Fanny, die in 1828 schreef: ‘Van Felix kreeg ik een ‘Lied zonder woorden’ voor mijn album. Hij heeft onlangs een paar heel mooie gecomponeerd.’

De Lieder ohne Worte demonstreren duidelijk dat pianospel voor Mendelssohn geen geheimen had. Hij trad op als pianosolist en als begeleider van grote violisten, waaronder Niccolò Paganini en de jonge Joseph Joachim.

Zelf was Mendelssohn eveneens een meer dan verdienstelijk violist, al sinds zijn tienerjaren. Zijn eerste composities voor strijkers kon hij uitproberen in het huisensemble dat hij met zijn familieleden vormde.

Verspreid over zijn leven componeerde hij diverse strijkkwartetten. Ze vertonen de toen onvermijdelijke invloed van de Weense Klassieken: dankbaar knoopte Mendelssohn aan bij het heldere, uitgebalanceerde lijnenspel van Joseph Haydn en Mozart, maar ook de veel dichtere klankweefsels en fuga’s van Ludwig van Beethoven inspireerden hem sterk.

Toch herken je al die kwartetten als muziek uit de romantische periode – daar zorgen Mendelssohns karakteristieke liedpassages, vreugde-uitbarstingen en ‘elfendansjes’ wel voor.

De drie strijkkwartetten met opusnummer 44 componeerde hij rond zijn dertigste – inmiddels een urban professional in Leipzig, waar hij de concerten van het Gewandhaus dirigeerde en met leden van het orkest een aparte kamermuziekserie verzorgde.

Het derde kwartet uit die serie beviel hemzelf het meest: ‘Het is dankbaarder voor de musici dan de vorige twee’, schreef hij aan concertmeester en kwartetprimarius Ferdinand David. Dat ligt mede aan de toonsoort: D groot ligt lekker voor strijkinstrumenten.

Het werk is klassieker en minder experimenteel dan zijn vroegere kwartetten, maar in plaats daarvan ontpopt het zich als een stijlvolle touroperator die de luisteraar vier delen lang door verschillende sferen gidst: na het blijspel-achtige begindeel volgt een klassiek menuetje, een Andante vol ingehouden passie en een Italiaans getinte jubelfinale.