Concertgebouworkest speelt Beethovens ‘Pastorale’ symfonie

Johannes Brahms was een van de laatste grote romantici; hij dweepte met onder anderen Ludwig van Beethoven en geloofde in de conven­tionele vorm en structuur. Het jaar 1853 vormde een omslagpunt in zijn leven: tijdens zijn tournee door Duitsland met de Hongaarse violist Eduard Reményi leerde hij diens landgenoot Joseph Joachim kennen, die een levenslange vriend en inspiratiebron zou zijn. Met een referentiebrief van deze vooraanstaande violist op zak, ontmoette Brahms in hetzelfde jaar ook Robert Schumann. Schumann was zo onder de indruk van de twintigjarige pianist/componist, dat hij een bijzonder lovend artikel in zijn Neue Zeitschrift für Musik publiceerde, dat Brahms in één klap bekendheid gaf.

Brahms verbleef in de zomers van 1877-79 in Pörtschach aan de Wörthersee (in het zuiden van Oostenrijk). De zomerverblijven hadden duidelijk een gunstige uitwerking op Brahms’ creatieve geest. Hij maakte elke dag een wandeling in de omgeving en schreef vanuit Pörtschach dat het landschap zo bezaaid lag met mooie melodieën, dat je ze maar hoefde op te lepelen. Weelderige, doortimmerde werken zoals de Tweede symfonie (1877) en het Vioolconcert (1878) waren het resultaat.

Soloconcerten zijn vaak ‘portretten’, niet alleen van het instrument in kwestie maar ook van de musicus die als inspiratiebron fungeerde. In het geval van Brahms’ Vioolconcert in D groot, op. 77 was dat zijn goede vriend Joseph Joachim. Deze gaf Brahms viooltechnische adviezen tijdens het componeren van het concert en bracht het werk met het Gewandhausorchester Leipzig onder leiding van de componist zelf op Nieuwjaarsdag 1879 in première.

De gepeperde Finale is een eerbetoon aan Joachims Hongaarse afkomst. In die tijd was het inmiddels de gewoonte geworden om de cadens (een virtuoze solo voor de instrumentalist, meestal aan het eind van het eerste deel) geheel uit te schrijven in plaats van door de solist te laten improviseren, maar Brahms liet de eer aan Joachim. Diverse violisten hebben sindsdien zelf een cadens bedacht, maar Joachims versie is de meest gespeelde. Leonidas Kavakos opteert voor de berucht lastige cadens van zijn grote voorganger Jascha Heifetz (1901-1987).

Het Vioolconcert was geschreven als een ‘symfonisch concert’: geen werk waarin de solist al zijn kunsten tentoon kon spreiden, met het orkest als louter begeleiding, maar een concert waarin orkest en solist een dialoog aangaan. Brahms had echter wel Joachims kwaliteiten als uitgangspunt genomen en dat bleek niet ieders standaard: de Weense violist Joseph Hellmesberger sr. oordeelde dat het ‘een concert niet voor, maar tegen de viool’ was. Na de langzame orkestinleiding maakt de solist met flair zijn entrée in het Allegro non troppo. Diverse lyrische melodieën volgen elkaar op en worden door Brahms tot een organisch geheel geweven. Dan volgt ‘een arm Adagio’, zoals Brahms, met zijn gebruikelijke zelfspot, het zelf noemde. In dit deel, waarin de solohobo het hoofdthema presenteert en de violist echoot en voortborduurt, heerst een gevoel van verfijning. Een levendige, vurige uitsmijter besluit het concert, maar blijft ver van effectbejag.

‘Niemand heeft het buitenleven zo zeer lief als ik.’ Ludwig van Beethoven wandelde bijna elke middag in een van de parken van Wenen, of langs het ‘glacis’, over het grote open veld net buiten de stadsmuur. Ieder jaar verkaste hij voor een paar maanden naar een dorp in de buurt of trok hij zich terug in een kuuroord. (‘De hele zomer in de stad blijven is een marteling voor me’, zei hij eens.) Terwijl hij wandelde nam hij niet alleen de natuur in zich op, maar componeerde hij ook. De schilder August von Klöber bijvoorbeeld herinnerde zich dat hij Beethoven had zien rondkuieren, en dat de componist vaak stilstond, alsof hij luisterde, en iets in zijn notitieboekje opschreef.

Het jaar 1808 was een productief jaar voor Beethoven. Hij voltooide onder meer zijn Vijfde én Zesde symfonie – geheel verschillend van karakter. Hij hield de twee symfonieën zelfs op dezelfde avond in het (onverwarmde!) Theater an der Wien ten doop op 22 december 1808, en daarna voerde hij ook nog zijn Vierde pianoconcert, de Koorfantasie, de concertaria Ah! perfido en delen uit de Mis in C groot uit.

Beethoven had zijn Zesde symfonie in F groot, op. 68 ‘Pastorale’ enkele maanden voor de première voltooid in Heiligenstadt (waar hij in 1802 de zorgen rond zijn groeiende doofheid van zich af had geschreven in het zogenaamde ‘Heiligenstädter Testament’). Het is een symfonie in de pastorale-muziektra­ditie: met imitaties van natuurgeluiden, bourdontonen (aanhoudende bas­tonen) en een belangrijke rol voor hoorns en houtblazers.

Verder is het een van de weinige werken die hij zelf een bijnaam meegaf, voluit ‘Sinfonia pastorale: herinnering aan het leven op het land’. Sterker nog, bij de première en later in de gedrukte partituur gaf de componist extra uitleg: ‘Eerste deel: De plezierige gevoelens die bij de mens ontwaken als hij buiten op het land arriveert. Tweede deel: Scène bij de beek. Derde deel: Vreugdevolle broederschap van het plattelandsvolk, onderbroken door het vierde deel: Onweer en storm, op zijn beurt overgaand in het vijfde deel: Herderslied. Weldadige gevoelens na de storm, gevoegd bij dankbaarheid jegens de Godheid.’

Aangezien Beethoven geen liefhebber van illustratieve muziek was, was hij zijn toelichting bewust begonnen met het statement dat zijn werk ‘meer de uitdrukking van gevoel dan uitbeelding’ was. Maar de titels die hij de delen gaf spreken duidelijke taal en er is weinig fantasie voor nodig om onder meer liederen van boeren en herders, vogelgekwetter (een nachtegaal, een kwartel en een koekoek in het tweede deel) en onweer in de symfonie te herkennen.

Je zou kunnen zeggen dat de Zesde biografisch is, maar evenzeer dat de muziek universele emoties verklankt. Want wie voelt zich nu niet ‘bevrijd’ als je vanuit de stadse drukte in de weldadige rust van de natuur terechtkomt? Verkwikt na een wandeling langs een beekje? Blij van een ongecompliceerd samenzijn in het open veld, met muziek, drank en gezelligheid? En onder de indruk van een fikse onweersbui? Sommige historici verklaren het vierde deel als Beethovens uiting van zijn woede en onmacht vanwege zijn doofheid, maar dat zullen we nooit met zekerheid weten. Het vijfde deel verklankt in ieder geval opluchting, nadat de storm is weggetrokken, en Beethovens dankbaarheid voor de schoonheid der natuur. Deze ode aan het platteland werd een van Beethovens meest geliefde werken.