Concertgebouworkest: Gatti meets Kavakos

Guillaume Connesson ziet het ‘complexe mozaïek van de moderne wereld’ als zijn belangrijkste inspiratiebron. Typerend voor een componist van zijn generatie onderging hij zeer uiteenlopende invloeden; van popmuziek, postmoderne minimal music en Franse modernisten als Dutilleux en Messiaen tot de impressionisten Debussy en Ravel en zelfs de barokmuziek van Couperin.

Met een rijk kleurenpalet en ritmische drive zijn zijn orkestwerken aantrekkelijk voor een breed hedendaags publiek. De componist is composer in residence bij het Nederlands Philharmonisch Orkest. In de NTR ZaterdagMatinee klonk onlangs zijn Flammenschrift bij het Radio Filharmonisch Orkest.

Connesson schreef het werk in 2012 voor Daniele Gatti en het Orchestre National de France. Eiréné is het eerste nieuwe werk voor Gatti in zijn functie als chef-dirigent van het Koninklijk Concertgebouworkest. 

Eirene (‘vrede’) is in de Griekse mythologie een van de Horae, de drie dochters van Themis (rechtvaardigheid). Haar zusters zijn Eunomia (‘orde’) en Dikè ( ‘recht’). Eirene wordt meestal voorgesteld als een jonge vrouw met het kind Ploutos (‘rijkdom’) op haar arm of met een hoorn des overvloeds. De symbolische betekenis behoeft geen nadere toelichting. Eirene werd geassocieerd met de lente, bij de Antieken de periode voor het uitvechten van oorlogen.

Connesson: ‘Het is een universum van strelingen, geritsel, breekbaar kristal dat zich tijdens dit nachtelijk gedicht ontvouwt. Mijn partituur is opgebouwd rond drie thema’s: het eerste golvend en strelend met ambigue chromatiek (het staat in de vijfde modus die Messiaen definieerde).

Het tweede is een motief van vreugde en lente (in de Indiase modus Sri). Het derde thema heeft een vocaal karakter, een hymne aan de herwonnen vrede met sporen van doorstane smart. Na de expositie begint een korte doorwerking waarin die drie werelden gestapeld worden in complexe polyfonie, tot de vredeshymne zich verheft in de twee trompetten. Daarna keert het nachtelijk geruis van het begin terug en wordt het werk afgesloten met het eerste thema.’

Niet minder dan acht werken van Rudolf Escher werden door het Concertgebouworkest in première gebracht. Het eerste was Musique pour l’esprit en deuil op 19 januari 1947, gedirigeerd door Eduard van Beinum. In 1946 had dit werk de Muziekprijs van de gemeente Amsterdam gekregen.

De recensent van het Algemeen Handelsblad noemde het een daad van grote betekenis, ‘Eschers muziek klinkt als een schrijnende elegie, als machtig koor van klagende instrumenten, sterk van persoonlijke, maar ook sterk van algemene bewogenheid. Zijn muziek brengt de woorden van de psalmist in de herinnering: ‘want mijne dagen zijn vergaan als rook, en mijn gebeente is uitgebrand als ene haard…’.’

Escher, een neef van de graficus M.C. Escher, had de oorlog aan den lijve ondervonden. Bij het bombardement op Rotterdam ging een groot deel van zijn oeuvre verloren en wat over was heeft nog eens zijn eigen sterk kritische geest moeten overleven om tot ons te komen.

Een van de weinige werken waar hij niet aan heeft geschaafd is Musique pour l’esprit en deuil (‘muziek voor de rouwende geest’), dat we derhalve kunnen zien als een directe reactie op het oorlogsleed. In 1939 noemde hij in een artikel over zijn grote inspirator Maurice Ravel de oorlog het toonbeeld van destructie, een ‘zeer speciale helsche kwelling’ voor de op constructie gerichte kunstenaar.

Tijdens de oorlog was Escher actief in het verzet en werd zijn Franse oriëntatie nog eens versterkt. Behalve Ravel en Debussy, over wie hij veel heeft geschreven, toont zijn muziek de inspiratie door het gregoriaans en middeleeuwse muziek, maar ook Mahler.

Van Debussy nam hij de rijke arabesken en het maatvrije additieve ritme, van Pijper de polytonaliteit, van Ravel – in het bijzonder Daphnis et Chloé – het idee om een eenvoudig motief uit te laten groeien tot een grootse climax, ‘een tweede stylering tot muziek van wat in eerste stylering een gruwelijk massaspel is geweest, de volledig gedehumaniseerde parademars der nazi’s.

Tegenover deze mars staat aan het begin en het eind van het werk een complex van melodische gegevens, waarin een flard Spaanse flamenco-melodiek symbolische waarde is toegedacht: de in dit werk onder de voet gelopen lyriek voelt zich thuis op mediterrane bodem.’ Het Spaanse thema in de trompet te midden van de tragische mars naar de verwoesting drukt aan het slot de ongebroken creatieve kracht uit. 

Toen de nationaalsocialisten in 1933 aan de macht kwamen, sprak Karl Amadeus Hartmann zich onmiddellijk uit tegen het nieuwe regime – onder andere in zijn aan de gevangenen van concentratiekamp Dachau opgedragen symfonische gedicht Miserae – en trok zich vervolgens terug in ‘innere Emigration’.

Aanvankelijk beïnvloed door dada, jazz en het futurisme, veranderde zijn toontaal tot een expressieve, humanistische ‘Bekenntnismusik’, die pas na de oorlog in Duitsland onder de aandacht kon worden gebracht. In de eerste oorlogsjaren nam hij lessen bij Anton Webern en omarmde hij de dodecafonie.

In 1945 richtte hij in zijn geboortestad München de befaamde concertserie Musica Viva op, hét startsein voor de wederopbouw van het Duitse muziekleven. De tragiek is dat de jonge radicale componisten die hij een platform bood, zijn muziek weldra als ‘ouderwets’ en voortkomend uit de foute Duitse traditie verwierpen. De laatste decennia is de belangstelling voor Hartmanns muziek weer sterk toegenomen. 

Het Concerto funebre gaat over hoop, offer en verzet in een wanhopige tijd. Het werd geschreven in de eerste maanden na het uitbreken van de oorlog, en ging in 1940 in het Zwitserse Sankt Gallen in première. Het openende Largo is een soort koraal of gebed in grote eenzaamheid.

Dit gaat over in het eveneens langzame maar voller uitgewerkte Adagio, een klaagzang waarin de krachten verzameld worden die in het stuwende Allegro di molto een idee van verzet en herwonnen energie weergeven. De indringende finale – met het karakter van een marcia funebre, een begrafenismars – is gebaseerd op het koraal Unsterbliche Opfer, dat teruggaat op een lied uit de Russische Revolutie van 1905 en in de Eerste Wereldoorlog in Duitsland bekend werd.

Arthur Honegger nam tijdens de Tweede Wereldoorlog een uitzonderingspositie in omdat hij, in Le Havre geboren, de Zwitserse nationaliteit behield. Dit is hem na de oorlog kwalijk genomen. Hij had er evenwel bewust voor gekozen in Frankrijk te blijven en heeft diverse ‘verzetswerken’ gecomponeerd, met name zijn Tweede symfonie voor strijkorkest, met een tot de bevrijding achtergehouden triomffinale voor trompet.

De Derde symfonie ontstond net na de oorlog en is een roep om blijvende vrede toen zich meteen de Koude Oorlog aandiende. Hoewel het de eerste grote compositie was waaraan Honegger na de bevrijding van Parijs in 1944 begon, drukt deze ‘Symphonie liturgique’ geenszins een gevoel van opluchting uit. Vier jaar oorlog en het vooruitzicht van nucleaire terreur kregen hun weerslag in dit aangrijpende werk. In deze symfonie is de enige hoop die op een utopische vrede in een andere wereld, ver van de aardse realiteit. 

De symfonie had ook ‘De Zondvloed’ kunnen heten en op het omslag had Honegger – net als Debussy deed op dat van La mer – De grote golf van Kanagawa van Hokusai kunnen afbeelden. In die Japanse prent torent een gigantische golf boven een paar bootjes waarin nietige mensjes tegen het natuurgeweld proberen op te roeien.

Op de achtergrond, heel in de verte, is als enige rustpunt de heilige vulkaan Fuji te zien, als baken van goddelijke orde en rust in een andere wereld. Honegger heeft beslist aan La mer gedacht, want de dreigend opstuivende klanken waarmee de symfonie begint zijn een regelrechte verwijzing naar 'Dialogue du vent et de la mer', het derde deel van die beroemde symfonische triptiek.

Na deze opening drukt Honegger in wijd uiteengereten chromatische intervallen opperste doodsangst uit. Boven een door de hoorns ingebracht motief noteerde hij de woorden ‘Dies irae’, die ook als motto voor het deel gelden. De coda brengt – in vermomming – het belangrijkste verzoenende element van de symfonie: het ‘lied van de vogel’, hier nog als een duister kraaien van trombones en tuba, passend bij de verkondiging van de ‘dag des toorns’.

Het tweede deel – De profundis, ‘de pijnlijke meditatie van de door God verlaten mens’ – vormt het emotionele hart van de symfonie. Deze keer vinden we het motto boven een passage van contrabas, contrafagot en piano. ‘De mens is aanbeland op het dieptepunt van zijn ellende.

God, die eens donderde en dreigde, is nu doof voor de opklinkende smeekbeden. De Hemel is gesloten, maar... Maar, zoals Paul Claudel schreef in onze Jeanne d’Arc au bûcher: ‘Er is Hoop die alles overwint! Er is Vreugde die alles overwint! Er is Liefde die alles overwint!’ Dat is de boodschap van de duif, de olijftak in zijn snavel, de belofte van vrede die deze symboliseert te midden van de rampspoed.’

Ook voor de finale vallen de woorden van de componist zelf niet te evenaren: ‘Is het je wel eens opgevallen dat ellende een slechte raadsheer is, en dat de lijdende mens vaak onaangenaam en grof is? Er is niets zo dom als een beschaving overgeleverd aan barbarij.'

'Het is die toename van collectieve domheid die ik aan het begin van het derde deel heb willen uitdrukken. Ik dacht aan een zware mars, waarvoor ik een opzettelijk idioot -thema schreef, eerst in de basklarinet (...) Het is de opstand van het beest tegen de geest (...) en de stuntelende troep gemechaniseerde ganzen waggelt mee op de maat. Maar dan duikt onder de slachtoffers een gevoel van rebellie op.'

'Het verzet groeit. Plots ontsnapt, drie maal, een enorme uitroep aan de longen van de onderworpenen: ‘Dona nobis pacem!’ En dan, als de lijdensbeker eindelijk vol is en het verlangen naar vrede de overhand krijgt boven afschuw en wanorde (...) trekken de wolken op en in de stralen van de opkomende zon zingt de vogel voor de laatste keer. Zo zweeft het vogellied boven de symfonie, zoals eens de duif boven de wateren zweefde.’ 

De soloviool brengt daarna nog eens het volledige De profundis-thema, alsof er eindelijk een antwoord komt op het gebed. De laatste triool kabbelt sereen weg…