Concertgebouworkest Essentials: Symphonie fantastique
Koninklijk Concertgebouworkest
Antonio Pappano dirigent
Thomas Vanderveken presentatie
Dit concert maakt deel uit van Essentials.
Na afloop organiseert jongerenvereniging Entrée het gratis toegankelijke Entrée Café in de Spiegelzaal, met live muziek of dj op de achtergrond.
Hector Berlioz (1803-1869)
Symphonie fantastique, op. 14 (1830)
épisode de la vie d’un artiste
Rêveries, passions
Un bal
Scène aux champs
Marche au supplice
Songe d’une nuit du sabbat
er is geen pauze
einde ± 22.15 uur
Toelichting
Hector Berlioz (1803-1869)
Symphonie fantastique
Door Carine Alders
Op dinsdagavond 11 september 1827 werd Hector Berlioz getroffen door een dubbele blikseminslag. In het Parijse Odéontheater zag hij een Engels toneelgezelschap Shakespeares Hamlet spelen. Hoewel hij er geen woord van verstond, maakte Harriet Smithson, de actrice die de rol van Ophelia vertolkte, een verpletterende indruk op de componist. Een schok en geroezemoes steeg op toen ze haar entree maakte, in een lang zwart gewaad met strootjes in haar verwarde haar.
Berlioz realiseerde zich dat ook instrumentale muziek dramatische zeggingskracht kon hebben
‘De aanslag van haar buitengewone talent op mijn hart en hoofd werd geëvenaard door de verwoesting die de dichter die ze zo nobel vertolkte in mij aanrichtte’, schreef de jonge componist. Het beeld van Ophelia dook overal op in Parijs, veel vrouwen staken zelfs stro in het haar volgens de laatste mode. Volledig van de kaart bleef Berlioz twee jaar lang geobsedeerd door zijn Ophelia. Zijn pogingen om met haar in contact te komen waren echter vergeefs; zijn brieven bleven onbeantwoord.
Een half jaar na de gedenkwaardige avond in het theater maakten uitvoeringen van de Derde en Vijfde symfonie van Ludwig van Beethoven eveneens grote indruk. Berlioz realiseerde zich dat ook instrumentale muziek dramatische zeggingskracht kon hebben, misschien nog wel meer dan gezongen woorden. Al deze ervaringen brachten hem op het idee om een symfonie te componeren waarin hij zelf de hoofdrol zou spelen, getiteld ‘Episode uit het leven van een kunstenaar’. Een voor het wanhopige verdriet van onbeantwoorde liefde had hij al gevonden in een eerder afgedankt . Toen hij ontdekte dat Harriet een verhouding had met haar manager en hij zelf verliefd werd op een jonge pianiste was de passie voldoende bekoeld om aan het werk te kunnen gaan.
In het openingsdeel komen alle gevoelens voorbij die bij hopeloze verliefdheid passen, van dagdromen tot jaloezie en geagiteerde opwinding. Tijdens een bal zonder zijn geliefde (tweede deel) kan de muziek hem slechts kwellen. Een wandeling in de natuur (derde deel) brengt afwisselend hoop en wanhoop. De hoofdpersoon besluit zichzelf te vergiftigen met opium. Hij sterft echter niet, maar droomt dat hij zijn geliefde vermoord heeft. In zijn droom ziet hij zichzelf naar het schavot lopen en geëxecuteerd worden (vierde deel, de mars naar het schavot). In het laatste deel – de beroemde heksensabbat – komt zijn lief de begrafenis bijwonen.
In de symfonie komt de obsessie tot uiting in een dat steeds in verschillende gedaanten terugkeert, de idée fixe, een van de vernieuwende elementen in de muziek van Berlioz. De eerste keer klinkt het thema na ongeveer zes minuten in het eerste deel, romantisch geïntroduceerd door de violen. In de naar het schavot klinkt het begin van de melodie eenzaam in de klarinet vlak voordat de hakbijl valt. Een gemene pesterige versie met kleine voorslagen in de klarinetten klinkt in het laatste deel.
Als Berlioz enkele jaren later uit Rome terugkeert naar Parijs huurt hij een appartement waar Smithson de avond ervoor uit vertrokken is. Wederzijdse vrienden maken haar duidelijk dat zij het onderwerp is van Berlioz’ Symphonie fantastique. Eindelijk ontmoeten ze elkaar, met een bruiloft als gevolg. Op 3 oktober 1833 trouwden Berlioz en Smithson. Misschien droeg de bruid wel strootjes in het haar.
Biografie
Koninklijk Concertgebouworkest, orkest
Al 137 jaar brengt het Koninklijk Concertgebouworkest muziek tot leven. Het Amsterdamse orkest wordt wereldwijd geroemd om zijn unieke klank en zijn veelzijdige repertoire en heeft het voorrecht om met de meest vooraanstaande en en solisten te mogen samenwerken. Klaus Mäkelä, met wie sinds 2020 een hechte band bestaat, wordt in 2027 chef-dirigent. Zijn voorgangers waren Willem Kes, Willem Mengelberg, Eduard van Beinum, Bernard Haitink, Riccardo Chailly (sinds 2004 conductor emeritus), Mariss Jansons en Daniele Gatti. Iván Fischer is honorair gastdirigent.
Jaarlijks geeft het orkest zo’n 130 concerten. Thuis, in Het Concertgebouw, maar ook in de meest prestigieuze concertzalen wereldwijd. Daarmee is het Concertgebouworkest een ambassadeur voor Nederland. Hare Majesteit Koningin Máxima is beschermvrouwe van het orkest.
Vanaf het begin is veel samengewerkt met componisten. Zo dirigeerden Richard Strauss, Gustav Mahler, Arnold Schönberg en Igor Stravinsky zelf meer dan eens het Concertgebouworkest. Jaarlijks gaan meerdere opdrachtwerken in première.
Het orkest ziet het als zijn verantwoordelijkheid om de kracht van symfonische muziek door te geven. Via de Academie van het Concertgebouworkest en het internationale jeugdorkest Young delen orkestmusici hun kennis, ervaring en liefde voor het vak met volgende generaties. Voor veelbelovende en zijn er de Ammodo Masterclass en het Bernard Haitink Associate Conductorship. Met vernieuwende concertvormen en uitvoeringen buiten de concertzaal inspireert het orkest nieuwe luisteraars.
Het grootste deel van de inkomsten haalt het Concertgebouworkest uit concerten in binnen- en buitenland. Het orkest is dankbaar voor de steun die het ontvangt van zijn publiek, het Ministerie van OCW, de gemeente Amsterdam, global partners ING, Booking.com en The Magnum Ice Cream Company, en vele sponsoren, fondsen en donateurs wereldwijd.
Bekijk hier alle musici van het Koninklijk Concertgebouworkest
Antonio Pappano, piano
Antonio Pappano is artistiek leider van het Royal House Covent Garden sinds 2002 en chef- van het London Symphony Orchestra sinds 2024. Bij het orkest van het Orchestra dell’Accademia Nazionale di Santa Cecilia in Rome nam hij in 2023 na achttien jaar afscheid als muzikaal leider.
Antonio Pappano is een veelgevraagd gastdirigent bij ’s werelds beste orkesten, creëert als dirigent én als pianist een gestage stroom cd- en dvd-opnamen, en werkt mee aan programma’s voor de BBC, waarbij zijn introducties tot Italiaanse opera en Wagners Der Ring des Nibelungen een speciale vermelding verdienen.
Antonio Pappano werd in 1959 in Londen geboren als kind van Italiaanse ouders. Toen hij dertien was, verhuisde het gezin naar de Verenigde Staten, waar hij piano, compositie en directie studeerde. Door zijn werk als repetitor en assistent- bij diverse huizen ontwikkelde hij zich al gauw tot een begenadigd operadirigent. Antonio Pappano leidde producties van onder andere de New York City Opera, de Lyric Opera of Chicago en de Bayreuther Festspiele.
Zijn eerste vaste aanstelling als operadirigent was aan de Opera in Oslo, gevolgd door De Munt in Brussel. In 2004 debuteerde Antonio Pappano bij het Concertgebouworkest en hij keerde daarna regelmatig terug. Een van de memorabele samenwerkingen was het Prinsengrachtconcert in 2013. In mei 2019 leidde hij het orkest in Berlioz’ Grande messe des morts. Bij de meest recente samenwerking, in januari 2025, dirigeerde hij Berlioz’ Symphonie fantastique en Jake Heggies Camille Claudel: Into the Fire met mezzosopraan Joyce DiDonato.
'Het kookt daar!' Lees hier het interview met Antonio Pappano.
Thomas Vanderveken, presentator
Sinds het Concertgebouworkest in 2014 de concertserie Essentials startte, zijn de eigenwijze TOM Talks (naar de beroemde TED Talks) van de Vlaamse presentator Thomas Vanderveken een vast programmaonderdeel. Thomas Vanderveken studeerde enkele jaren muziektheorie en piano aan het Koninklijk Conservatorium te Brussel.
Hij begon zijn tv-carrière als acteur in de tv-serie Spoed en als presentator bij VTM-jeugdzender JIMtv in 2001. Sinds 2003 is hij presentator bij de VRT, waar hij bekendheid verwierf met reportages voor Vlaanderen Vakantieland en als spelleider in Vriend of Vijand en Mercator. Zijn eerste liveshow, Steracteur Sterartiest, werd een kijkcijferhit.
Thomas Vanderveken is daarnaast bekend van de spelprogramma’s Beste vrienden en 1 jaar gratis, de talkshow Alleen Elvis blijft bestaan, de consumentenprogramma’s Voor hetzelfde geld en FactCheckers en het interviewprogramma Onder ons. Ook voorzag hij regelmatig het Nieuwjaarsconcert van de Wiener Philharmoniker van televisiecommentaar en versloeg hij de Koningin Elisabethwedstrijd.