Concertgebouworkest Essentials: Brahms' Vierde symfonie

Koninklijk Concertgebouworkest
Paavo Järvi dirigent
Thomas Vanderveeken TOM Talk

Dit concert maakt deel uit van de serie Essentials.

Lees ook het interview met Paavo Järvi: 'Het gaat erom of je samen kunt dansen'

Johannes Brahms (1833-1897)

Vierde symfonie in e kl.t., op. 98 (1884-85)
Allegro non troppo
Andante moderato
Allegro giocoso
Allegro energico e passionato

er is geen pauze
einde ± 22.00 uur

Toelichting

Johannes Brahms (1833-1897)

Brahms: Vierde symfonie

door Anneloes Brand

Johannes Brahms was zo onder de indruk van de symfonieën van Beethoven, dat hij zich jarenlang niet aan het genre waagde. De eerste symfonische schetsen stammen uit 1854, maar pas in 1876, op 43-jarige leeftijd, voltooide de Weense componist zijn Eerste symfonie.

Toen had hij de smaak te pakken en volgden er nog drie meesterlijke symfonieën. De Vierde wordt wel beschouwd als het hoogtepunt van Brahms’ oeuvre en een staalkaart van zijn symfonische kunnen.

Brahms componeerde zijn Vierde symfonie in e klein tijdens zijn zomerverblijven in Mürzzuschlag (in de bergen halverwege Wenen en Graz) in 1884-85. Na voltooiing uitte hij in een brief aan Hans von Bülow, de van de Meininger Hofkapelle, zijn hoop dat deze de nieuwe symfonie zou uitvoeren.

De componist gaf tevens toe dat hij twijfelde of de Vierde symfonie voor een breed publiek aantrekkelijk was: ‘Ik ben bang dat zij smaakt naar het klimaat hier. De kersen rijpen niet in deze streken; ze zijn niet te eten!’ Von Bülow echter was gecharmeerd van het nieuwe werk: ‘Nummer 4 is gigantisch, een wet op zichzelf, vrij nieuw, ijzersterke persoonlijkheid. Straalt ongeëvenaarde energie uit van de eerste noot tot de laatste.’

Begin oktober nodigde Brahms een select gezelschap uit, onder wie de invloedrijke muziekcriticus Eduard Hanslick en dirigent Hans Richter. Nadat hij samen met collega Ignaz Brüll het eerste deel op piano had voorgespeeld, bleef het akelig stil. De spanning werd enigszins gebroken toen Hanslick opmerkte dat hij ‘het gevoel had een pak slaag te hebben gekregen van twee zeer intelligente mensen’, maar kennelijk liepen de vrienden niet erg warm voor de Vierde symfonie.

Brahms sloeg hun goedbedoelde adviezen in de wind en bracht zijn nieuwe werk op 25 oktober 1885 met de Meininger Hofkapelle in première. Het was een groot succes; het publiek applaudisseerde na elk deel. In de maand erop presenteerde het orkest de compositie op tournee langs diverse Duitse en Nederlandse steden.

Nadat Brahms het eerste deel op piano had voorgespeeld, bleef het akelig stil.

Brahms’ Vierde symfonie begint verrassend: de ‘zuchtende’ violen lijken uit het niets te komen en zetten de toon van het eerste deel. De tragische sfeer maakt hier en daar plaats voor een lichtpuntje – of zoals Brahms’ goede vriendin Clara Schumann het omschreef: ‘Het is alsof men in het voorjaar tussen de bloeiende bloemen ligt, en de ziel om beurten vervuld raakt van vreugde en verdriet.’

Het tweede deel opent met een soort melancholieke fanfare, gevolgd door hartverwarmende, zachtjes begeleide ën in de blazers. In het derde deel, een energiek met aparte s en onverwachte humor, zijn de knipogen naar Beethoven het duidelijkst. Deze vurige dans sloeg zo aan in Brahms’ tijd, dat het publiek dit deel steevast nogmaals wilde horen.

De finale is een ­hommage aan Bach. Opmerkelijk genoeg gebruikte Brahms hier als vorm een chaconne (variaties over een steeds herhaalde baslijn). Hij baseerde het op het slotdeel van Bachs BWV 150, Nach dir, Herr, verlanget mich en liet er wel dertig variaties en een op volgen. Het einde onderstreept de tragiek waar de symfonie mee begon.

Eerste en laatste uitvoering door het Concertgebouworkest

Het Concertgebouworkest speelde de Vierde symfonie voor het eerst onder leiding van Willem Kes op 14 december 1888. Myung-whun Chung dirigeerde de laatste uitvoering op 8 januari 2021. 

Biografie

Paavo Järvi, dirigent

Paavo Järvi studeerde directie in zijn geboorteland Estland, aan het Curtis Institute of Music in Philadelphia en bij Leonard Bernstein in Los Angeles.

Sinds het seizoen 2019/2020 is hij chef- van het Tonhalle-Orchester Zürich. Voorheen bekleedde hij vergelijkbare posities bij het Orchestre de Paris, het hr-Sinfonie­orchester Frankfurt, het Cincinnati Symphony Orchestra, het Malmö en het NHK Symphony Orchestra, Tokyo (2016-2022). Hij is al sinds 2004 artistiek leider van Die Deutsche Kammerphilharmonie Bremen, waarmee hij momenteel een Schubertcyclus opneemt en afgelopen seizoen tourde in Europa. Vanaf het seizoen 2028/2029 zal de dirigent ook het London Philharmonic Orchestra leiden.

Paavo Järvi ontving tal van onderscheidingen, waaronder de Orde van de Witte Ster (2013) van de Republiek Estland en de Japanse Orde van de Rijzende Ster (2026). Opnamen onder zijn leiding van werken van Sibelius, Grieg en Tsjaikovski waren goed voor Grammy Awards.

Als gastdirigent stond de Est voor de Berliner, Münchner en Wiener Philharmoniker, de Staatskapelle Dresden, het Gewandhausorchester Leipzig, Philharmonia, het Budapest Festival Orchestra en de orkesten van New York, Chicago, Los Angeles en Hongkong.

Sinds zijn debuut bij het Concertgebouworkest in 2004 keerde hij er meermaals terug, meest recent in april/mei 2025 met onder meer het Pianoconcert van Chatsjatoerjan met Jean-Yves Thibaudet. Ieder seizoen sluit de dirigent af met het Pärnu Music Festival, dat hij (inclusief het Estonian Festival Orchestra) in 2011 heeft opgericht.

Thomas Vanderveken, presentator

Sinds het Concertgebouworkest in 2014 de concertserie Essentials startte, zijn de eigenwijze TOM Talks (naar de beroemde TED Talks) van de Vlaamse presentator Thomas Van­derveken een vast programmaonderdeel.

Thomas Vanderveken studeerde enkele jaren muziektheorie en piano aan het Koninklijk Conservatorium te Brussel. Hij begon zijn tv-carrière als acteur in de tv-serie Spoed en als presentator bij VTM-jeugdzender JIMtv in 2001.

Sinds 2003 is hij presentator bij de VRT, waar hij bekendheid verwierf met ­reportages voor Vlaanderen Vakantieland en als spelleider in Vriend of Vijand en ­Mercator. Zijn eerste liveshow, Ster­acteur Sterartiest, werd een kijkcijferhit.

­Thomas Vanderveken is daarnaast bekend van de spelprogramma’s Beste vrienden en 1 jaar gratis, de talkshow Alleen Elvis blijft bestaan, de consumentenprogramma’s Voor hetzelfde geld en FactCheckers en het interviewprogramma Onder ons.

Ook voorzag hij regelmatig het Nieuwjaarsconcert van de Wiener Philharmoniker van televisiecommentaar en versloeg hij de Koningin Elisabethwedstrijd.