Concertgebouworkest en Joyce DiDonato

De Amerikaanse componist Jake Heggie was zeer onder de indruk van de film Camille Claudel (1988) met Isabelle Adjani en Gérard Depardieu, over de jonge kunstenares en haar verzengende relatie met beeldhouwer Auguste Rodin. Hij wilde dit schrijnende verhaal dolgraag muzikaal uitdiepen en twintig jaar later kreeg hij die kans. Hij legde het idee voor aan zijn goede vriendin Joyce DiDonato. ‘Ja, graag!’ was haar antwoord. Schrijver en componist Gene Scheer tekende voor de teksten. Het resultaat was een liedcyclus voor mezzo­sopraan en strijkkwartet, die Heggie opdroeg aan DiDonato. In 2015 ontstond een orkestversie, die met veel succes werd uitgevoerd in de Verenigde Staten, maar ook in Londen en Parijs.

Camille Claudel (l.) in haar atelier met Jessie Lipscomb, ca. 1885

Het verhaal van Into the Fire speelt zich af op de ochtend van 10 maart 1913, de dag dat Claudel – op dat moment 48 jaar – opgenomen zal worden in een psychiatrische inrichting. Sinds haar breuk met haar mentor en minnaar Rodin heeft ze vijftien jaar aan een eigen carrière gewerkt, maar steeds vaker lijdt ze aan waanbeelden. Zo sluit ze zich regelmatig op in haar atelier en gooit dan haar beelden in het vuur. Haar familie besluit haar op te laten nemen. Nog één keer loopt Claudel door haar atelier en ze praat tegen haar beelden. Tegen het krachtige borstbeeld van Rodin zegt ze: ‘Gisteravond ging ik naakt naar bed, ik beeldde me in dat je me vasthield, maar ik werd alleen wakker.’ In het onverbiddelijke ochtendlicht bleek alles een droom. 

Claudel en Rodin tekenden ooit een contract waarin stond dat zij zijn enige leerling zou blijven en hij met haar zou trouwen, maar Rodin brak de belofte. Het tweede beeld, La Valse, een dansend paar, los van de tijd en opgaand in elkaar, roept herinneringen op aan de tijd dat de geliefden gelukkig waren. In 1886, pas 21 jaar oud, maakte Claudel een beeld van een paar dat elkaar na lange verwijdering weer in de armen sluit. Het beeld is geïnspireerd op de Indiase mythe van Shakuntala, op wie de vloek rust dat degene van wie ze droomt haar zal vergeten: na jaren realiseert haar geliefde het onrecht dat hij haar heeft aangedaan en vraagt om vergiffenis. 

La petite châtelaine is een kopje van een klein meisje, dat vol onschuld naar haar maakster opkijkt. ‘Weet je wie ik ben?’ vraagt Claudel. Toen Rodin de belofte om met haar te trouwen verbrak, beëindigde ze haar zwangerschap, mogelijk op zijn verzoek. Tegelijk begonnen ook de waanbeelden; ze verdacht Rodin ervan dat hij haar ideeën stal en haar carrière tegenwerkte. Het beeld Les causeuses stelt een groepje roddelende vrouwen achter een kamerscherm voor; het inspireerde het deel The Gossips. ‘Welk geheim hangt er in de lucht? Hij zit er achter!’
Het instrumentale intermezzo L’age mûr is gebaseerd op het gelijknamige beeld: een ouder paar loopt weg van een smekende jonge vrouw. De man draait zich naar haar om, maar de verwijdering is definitief.
In de epiloog wordt Claudel, eenzaam opgesloten, bezocht door haar oude vriendin en collega Jessie Lipscomb. ‘Dank dat je mij niet vergeten bent’, zingt Claudel. ‘Herinner je je onze tijd in Parijs? De wereld lag aan onze voeten. En zie mij nu.’

Door de hele liedcyclus heen speelt de wals een belangrijke rol, maar ook Claude Debussy – die een beeld van Claudel op zijn schoorsteenmantel had – was een belangrijke inspiratiebron voor Heggie.

Op dinsdagavond 11 september 1827 werd Hector Berlioz getroffen door een dubbele blikseminslag. In het Parijse Odéontheater zag hij een Engels toneelgezelschap Shakespeares Hamlet spelen. Hoewel hij er geen woord van verstond, maakte Harriet Smithson, de actrice die de rol van Ophelia vertolkte, een verpletterende indruk op de componist. Een schok en geroezemoes steeg op toen ze haar entree maakte, in een lang zwart gewaad met strootjes in haar verwarde haar.

Berlioz realiseerde zich dat ook instrumentale muziek dramatische zeggingskracht kon hebben

‘De aanslag van haar buitengewone talent op mijn hart en hoofd werd geëvenaard door de verwoesting die de dichter die ze zo nobel vertolkte in mij aanrichtte’, schreef de jonge componist. Het beeld van Ophelia dook overal op in Parijs, veel vrouwen staken zelfs stro in het haar volgens de laatste mode. Volledig van de kaart bleef Berlioz twee jaar lang geobsedeerd door zijn Ophelia. Zijn pogingen om met haar in contact te komen waren echter vergeefs; zijn brieven bleven onbeantwoord.

Een half jaar na de gedenkwaardige avond in het theater maakten uitvoeringen van de Derde en Vijfde symfonie van Ludwig van Beethoven eveneens grote indruk. Berlioz realiseerde zich dat ook instrumentale muziek dramatische zeggingskracht kon hebben, misschien nog wel meer dan gezongen woorden. Al deze ervaringen brachten hem op het idee om een symfonie te componeren waarin hij zelf de hoofdrol zou spelen, getiteld ‘Episode uit het leven van een kunstenaar’. Een melodie voor het wanhopige verdriet van onbeantwoorde liefde had hij al gevonden in een eerder afgedankt lied. Toen hij ontdekte dat Harriet een verhouding had met haar manager en hij zelf verliefd werd op een jonge pianiste was de passie voldoende bekoeld om aan het werk te kunnen gaan. 

In het openingsdeel komen alle gevoelens voorbij die bij hopeloze verliefdheid passen, van dagdromen tot jaloezie en geagiteerde opwinding. Tijdens een bal zonder zijn geliefde (tweede deel) kan de muziek hem slechts kwellen. Een wandeling in de natuur (derde deel) brengt afwisselend hoop en wanhoop. De hoofdpersoon besluit zichzelf te vergiftigen met opium. Hij sterft echter niet, maar droomt dat hij zijn geliefde vermoord heeft. In zijn droom ziet hij zichzelf naar het schavot lopen en geëxecuteerd worden (vierde deel, de m­ars naar het schavot). In het laatste deel – de beroemde heksensabbat – komt zijn lief de begrafenis bijwonen. 

In de symfonie komt de obsessie tot uiting in een thema dat steeds in verschillende gedaanten terugkeert, de idée fixe, een van de vernieuwende elementen in de muziek van Berlioz. De eerste keer klinkt het thema na ongeveer zes minuten in het eerste deel, romantisch geïntroduceerd door de violen. In de mars naar het schavot klinkt het begin van de melodie eenzaam in de klarinet vlak voordat de hakbijl valt. Een gemene pesterige versie met kleine voorslagen in de klarinetten klinkt in het laatste deel.

Als Berlioz enkele jaren later uit Rome terugkeert naar Parijs huurt hij een appartement waar Smithson de avond ervoor uit vertrokken is. Wederzijdse vrienden maken haar duidelijk dat zij het onderwerp is van Berlioz’ Symphonie fantastique. Eindelijk ontmoeten ze elkaar, met een bruiloft als gevolg. Op 3 oktober 1833 trouwden Berlioz en Smithson. Misschien droeg de bruid wel strootjes in het haar.