Close-up: 200 jaar Clara Schumann

Op 13 september 1819, nu 200 jaar geleden, werd Clara Schumann geboren. Zij behoort tot de meest illustere kunstenaars van de negentiende eeuw. Clara was een gevierd pianovirtuoze, tevens muze en waardevolle raadgeefster van haar latere echtgenoot, de toondichter Robert Schumann. En zij componeerde.

In haar hoedanigheid van componist werd ze in de vrouwonvriendelijke negentiende eeuw niet echt serieus genomen. Haar composities werden een paar decennia geleden herontdekt. Uit alle werken op het programma van vandaag – die van Clara inbegrepen – blijkt een grote bewondering voor Johann Sebastian Bach.

De complexe polyfone kunst van Bach heeft Wolfgang Amadeus Mozart tot bewerkingen geïnspireerd, in huize Schumann heeft men zich over diens partituren gebogen en Bachs vondsten in eigen werken geïntegreerd. Sofia Goebaidoelina’s Reflections on the theme B-A-C-H zijn een hommage aan de wellicht grootste leermeester van het compositorische handwerk tot op heden.

In die zin is dit concert in tweevoudig opzicht een eerbetoon: aan de jubilaris Clara Schumann en aan de ‘eeuwige’ Johann Sebastian Bach.

Werd Johann Sebastian Bach sinds zijn dood in 1750 als een relikwie van de Barok beschouwd, in de negentiende eeuw ontstond een grootschalige herwaardering voor zijn werk. Naast Felix Mendelssohn speelden Robert en Clara Schumann daarbij een belangrijke rol.

De Schumanns maakten uitgebreide studies van Bachs muziek en maakten bewerkingen om Bachs muziek in recitals uit te kunnen voeren. Robert Schumanns bewerkingen van Bachs sonates en partita’s voor viool en klavier laten niet alleen zijn bewondering voor de oude meester zien, maar ook hoe snel en diepgaand muzikale ideeën binnen honderd jaar waren veranderd.

Doordat ze op allerlei manieren indruisen tegen vroeg-achttiende-eeuwse ideeën over ritmiek, structuur en de relatie tussen begeleiding en solo-instrument geven de bewerkingen op instructieve wijze inzicht in de manieren waarop in de vroege Romantiek over muziek werd gedacht. 

Tussen 1750 en 1850 was Bachs muziek vooral een goed bewaard geheim voor erudiete musici. Ook Wolfgang Amadeus Mozart bestudeerde Bach en was vooral gefascineerd door zijn fugatechniek. De fuga’s in veel van zijn eigen werken – bijvoorbeeld zijn pianosonates – getuigen van zijn bewondering voor de Saksische meester.

Bij wijze van studie en ­oefening bewerkte Mozart onder meer enkele fuga’s uit Bachs Das wohltemperirte Clavier. Deze verzameling was het resultaat van een muzikale revolutie. In Bachs tijd werd de oude Pythagoreïsche stemming vervangen door de ‘getempereerde’ of gelijkzwevende stemming, waarbij alle twaalf tonen in het octaaf exact dezelfde afstand tot elkaar hadden.

Voortaan kon iedere toon het centrum van een toonsoort zijn, waartussen vrijelijk gemoduleerd kon worden. In de 48 preludes en fuga’s van zijn Wohltemperirte Clavier verwerkte Bach ze allemaal: twaalf mineur- en twaalf majeurtoonsoorten, van C groot tot en met b klein, en dat alles twee keer.  

De aan Mozart toegeschreven klassieke herinterpretaties van Bachs werk – Mozart heeft ze waarschijnlijk niet allemaal geschreven – zijn overgeleverd in twee sets: zes preludes en fuga’s voor strijktrio, KV 404a, en vijf fuga’s uit Das wohltemperirte Clavier II voor strijkkwartet, KV 405. De bewerkingen gelden vooral de fuga’s; de preludes zijn erbij gecomponeerd.

In de muziek van Sofia Goebaidoelina zijn meditatie, improvisatie en compositie verenigd. De Russische componiste die in een oriëntaalse cultuur geboren werd (Tsjistopol, in Tatarstan, een autonome republiek in Rusland), merkte zelf eens op dat in haar muziek oost en west versmelten.

De concepten van de westerse muziek hebben weliswaar grote invloed op haar uitgeoefend, tegelijkertijd lijkt haar muziek uit een onderbewuste, mystieke belevingswereld op te stijgen, waarin de meest uiteenlopende elementen – oosterse en westerse – als het ware ‘tevoorschijn’ komen.

Ook Goebaidoelina, sinds 1992 woonachtig in een plaatsje ten noorden van Hamburg, behoort tot de grote bewonderaars van Bach; ze bewondert zijn diepe religiositeit en compositorische ratio. Reflections on the theme B-A-C-H is geïnspireerd door Die Kunst der Fuge – een compositorisch hoogstandje en Bachs onvoltooid gebleven muzikale testament.

De compositie breekt af in de tweeëntwintigste fuga, waarin hij de tonen van zijn naam binnengesmokkeld heeft (bes-a-c-b, in Duitse notennamen b-a-c-h). Bachs zoon Carl Philipp Emmanuel noteert na Bachs laatste pennestreek: ‘Über diese Fuge, wo der Name BACH im Contrasubject angebracht worden, ist der Verfasser gestorben.’ De thema’s en contrapunten worden in de 22 fuga’s in steeds nieuwe varianten opeengestapeld en vervlochten. 

Goebaidoelina’s Reflections draaien meditatief om het BACH-motief heen. Maar ook om andere thema’s uit Die Kunst der Fuge. In Goebaidoelina’s compositie klinkt alles vervreemd, worden de noten van Bach versluierd door quasi improvisatorische glissando’s en spookachtige tremolo’s. De titel Reflections verwijst naar het mijmerende karakter van het werk, en is Goebaidoelina ten voeten uit.

Ik heb ooit gedacht dat ik een zeker creatief talent had, maar ik heb dit idee opgegeven. Een vrouw moet niet willen componeren...’ Dit schreef Clara Schumann – toentertijd nog Clara Wieck – in 1839, een jaar vóór haar huwelijk met Robert Schumann. Ze was twintig jaar oud en onder de supervisie van vader Wieck reeds een gelauwerd pianiste en componiste van werken die ze zelf in première bracht.

Aan de zijde van Robert Schumann, als moeder van uiteindelijk zeven kinderen en optredende pianiste, zorgde ze vaak voor het enige inkomen van het gezin. Hierdoor raakte het componeren op de achtergrond. Ook was Robert van mening dat de combinatie van echtgenote, moeder en pianist/componist een vrouw geen geluk bracht. Daarmee deelde ze het lot van creatieve vrouwen als Fanny Mendelssohn, Bettina von Arnim en later Alma Mahler. Toch bleef Clara af en toe componeren.  

De werken op dit programma ontstonden tussen 1842 en 1852. De Drie romances vallen in de tijd waarin bij Robert de eerste symptomen van zijn geestesziekte optraden (hij overleed in 1856 in de inrichting Bonn-Endenich). De stukken doen in hun romantische stijl denken aan onder anderen Robert Schumann. De lyrische melodieën van de viool en vooral de briljante pianopartij verlenen het werk een persoonlijk karakter. 

De Drie preludes en fuga’s getuigen van Clara’s en Roberts gezamenlijke bestudering van de muziek van Bach. In dit concert klinkt de compositie in een nieuwe bewerking voor strijkkwartet. Clara’s Pianotrio was onder de in totaal 53 composities die haar oeuvre omvat reeds tijdens haar leven haar populairste werk. Omdat Robert in deze periode trio’s componeerde vond ze haar eigen trio toch niet zo geslaagd: ‘Er zijn enkele aardige plekken in het trio en ik denk dat het ook qua vorm gelukt is. Maar natuurlijk blijft het Frauenzimmerarbeit...’ 

Desondanks kan Clara’s trio met Roberts trio’s concurreren. De violist Joseph Joachim schreef in 1860 na een uitvoering: ‘Ik herinner me een fugato in het laatste deel. Zelfs Mendelssohn beleefde er veel plezier aan en kon niet geloven dat een vrouw dit geschreven had.’ Inderdaad bevat het laatste deel een fugato waarbij Clara misschien aan Beethovens late pianosonates heeft gedacht. Prachtige strijkersmelodieën, een veeleisende pianopartij en een kunstige vervlechting van de stemmen kenmerken dit gepassioneerde werk.