Chailly en Gluzman bij het Concertgebouworkest

Onder Stalins opvolger Chroesjtsjov resulteerde het uiten van een dissidente mening niet meer onafwendbaar in een langdurig verblijf in een Siberisch kamp. Toch brandde Dmitri Sjostakovitsj nog in 1962 zijn vingers aan de openlijk anti-stalinistische teksten van Jevgeni Jevtoesjenko, die hij had gebruikt in zijn Dertiende symfonie.

Ook Jevtoesjenko’s tekst voor Sjostakovitsj’ op het eerste gezicht zeer socialistische cantate De terechtstelling van Stepan Razin (1964) – over de kozakkenleider die in 1670-71 een opstand had ontketend tegen de adel en de bureaucratie – moet de censuurbewakers de kriebels gegeven hebben. Maar een aanval in de pers bleef uit.

Chroesjtsjovs veelgeroemde ‘dooi’ bestond, welbeschouwd, hoofdzakelijk uit een beter pr-beleid. De in 1964 aangetreden Brezjnev beteugelde de ogenschijnlijke vrijheid van de intelligentsia weer. Niettemin durfde Sjostakovitsj in 1966-67 Solzjenitsyn en Sacharov in het openbaar te steunen. Zolang hij de door partijleden geschreven propagandastukjes bleef ondertekenen kon hij, als internationaal boegbeeld van het sovjetcomponeren, wel een potje breken.

Ook het Tweede vioolconcert kreeg na de première op 26 september 1967 geen kritiek uit ideologische hoek, zelfs al bezingt het niet ondubbelzinnig de schitterende toekomst van het sovjetvolk.

Opbouw van het vioolconcert
Zoals veel sovjetcollega’s hield ook Sjostakovitsj zich in grote lijnen aan de traditionele vorm van het (driedelige) soloconcert. Het centrale Adagio is van een desolate stilte. In het al even troosteloze eerste deel klinkt echter protest door. De componist refereert er aan zijn Stepan Razin, en niet toevallig aan het moment waarop de held op het schavot beseft dat zijn hoofd niet tevergeefs voor de bijl gaat: het volk zal hem immers ooit begrijpen.

De hoorn, net als in het Tweede celloconcert de directe tegenspeler van de solist, lijkt in de eerste twee delen aan te dringen op berusting in dit lot. De finale doet zich voor als een vrolijk scherzando. Maar hier wordt de hoorn een heuse opponent van de viool. De strijd tussen orkest en solist (de angstige solocadens), tussen het individu en de massa (slagwerk), lijkt te worden beslecht in het nadeel van de eenling.

Door schade en schande wijs geworden zocht Sjostakovitsj met zorg de musici uit aan wie hij zijn werken opdroeg, om te voorkomen dat zij zich om politieke redenen vóór de première zouden terugtrekken. Beide vioolconcerten zijn geschreven voor zijn vriend David Oistrach. Het Tweede was bedoeld als een cadeautje voor diens zestigste verjaardag. Wonderlijk genoeg had Sjostakovitsj zich een jaar vergist. Wel werd de Grote Socialistische Revolutie in 1967 voor de vijftigste keer gevierd.

tekst: Christiane Schima

Met de glansrijke uitvoering van De vuurvogel in 1910 in de Parijse opera betrad een van de grootste componisten van de twintigste eeuw het internationale toneel: Igor Stravinsky. Het succes van het ballet, uitgevoerd door Sergej Diaghilevs befaamde Ballets Russes, was net zo sprookjesachtig als het verhaal dat aan het werk ten grondslag ligt.

Het gaat over een wonderlijke vogel, een prins, een boze tovenaar en een gevangen prinses die door de prins met de hulp van de ‘vuurvogel’ wordt bevrijd. Het droomachtige decor, de tovertuin, en de vreemdsoortige figuren – een geheimzinnige en in alle kleuren schitterende vogel, omgetoverde prinsessen en afschuwwekkende monsters – fascineerden het Parijse publiek.

‘Igor de Grote’, zoals Diaghilev de componist na de spraakmakende première schertsend noemde, schreef in zijn autobiografie uit 1957: ‘Karasavina zat helemaal in haar rol van vogel. De mooie en gracieuze danseres had veel succes. De uitvoering in juni 1910 werd door het Parijse publiek warm ontvangen. Om misverstanden te voorkomen: ik wijt dit geenszins alleen aan mijn partituur. Het had net zo veel te maken met de scenische weergave, het prachtige decor (…), de schitterende prestaties van Diaghilevs dansgroep en het kunnen van de choreograaf Michail Fokine.'

'(…) Tijdens mijn verblijf in Parijs deed de gelegenheid zich voor verschillende persoonlijkheden uit de muziekwereld te leren kennen – Debussy, Ravel, Florent Schmitt en Manuel de Falla. (…) Ook ontmoette ik voor het eerst Proust, Giraudoux, Paul Morand, Saint-John Perse, Claudel. Ik werd ook aan Sarah Bernhardt voorgesteld, die in een rolstoel in haar privé-loge zat. Zwaar gesluierd en verschrikkelijk bezorgd dat iemand haar zou kunnen herkennen.’

Gezien het wispelturige en verwende Parijse publiek was Stravinsky realistisch genoeg om zijn eigen inbreng niet te overschatten. Toch was zijn muziek van grote invloed op de werking van de toneeleffecten, en lijkt het onwaarschijnlijk dat de balletuitvoering zonder Stravinsky’s meeslepende muziek zo succesvol zou zijn geweest. De compositie volstaat ook zonder enscenering.

De componist liet zich in dit werk inspireren door de kleurenrijkdom van de orkestwerken van Rimski-Korsakov en Debussy, én door de Russische volksmuziek. Door de contrast­rijke tegenstelling van twee werelden, goed en kwaad – in de vorm van harmonieuze, lyrische en dissonante ritmische episoden – houdt de muziek de luisteraar in ademloze spanning.

De felle klankuitbarstingen, de brute en duizelingwekkende motoriek in de ‘Danse infernale’ en de dwarse ritmen (een zevenkwartsmaat in de finale) geven een voorproefje van Stravinsky’s chef-d’oeuvre, Le sacre du printemps (1913). Met De vuur­vogel schiep de Russische componist al enkele jaren eerder een werk van ongekende vitaliteit en suggestieve verbeeldingskracht.

Na het grote succes in Parijs heeft Stravinky het ballet al gauw tot een suite bewerkt. In totaal drie concertsuites zijn in 1911, 1919 en 1945 ontstaan. Stravinsky zelf heeft de muziek van De vuurvogel bijna duizend keer gedirigeerd. Vandaag klinkt de niet vaak op het concertpodium uitgevoerde eerste en complete, ongeveer 45 minuten durende balletversie.