Cecilia Bartoli, Les Musiciens du Prince & Gianluca Capuano

Cecilia Bartoli draagt haar nieuwste project op aan Carlo Broschi (1705-1782) – de beroemde castraatzanger die optrad onder de naam Farinelli – en de andere legendarische solisten van zijn tijd. Ze belicht de uiteenlopende personages en karakters uit de Italiaan­se opera van de achttiende eeuw, van historische koninginnen tot mythologische helden. De huidige tournee gaat gepaard met de release van het album Farinelli. Hiermee zet Cecilia Bartoli haar ontdekkingsreis voort door de muziek van de achttiende eeuw, die ze in 2009 begon met Sacrificium.

Was Farinelli de achttiende-­eeuwse Cecilia Bartoli? En is zij dan de eenentwintigste-eeuwse Farinelli? Intrigerende kwestie, maar moeilijk te bepalen. Farinelli: een legendarische castraat. Bartoli: een wereldberoemde mezzosopraan die de Grote Zaal elke keer weer tot kookpunt brengt. Vanavond komen Bartoli en Farinelli samen: voor ons zingt Cecilia Farinelli. Zoals Bartoli bij het verschijnen van haar nieuwste cd Farinelli zelf schrijft: ‘In Farinelli’s tijd was het gebruikelijk dat een alt de rol van een mannelijk personage vertolkte, terwijl een castraat, indien nog jong genoeg, de rol van een vrouw zong. Doorgaans werden rollen verdeeld afhankelijk van de stemkwaliteit, het temperament en de acteerprestaties van zangers. De sekse van een op het toneel uitgebeeld personage hoefde niet overeen te stemmen met die van de vertolker.’

De wieg van Carlo Maria Michelangelo Nicola Broschi (1705-1782), later also known as Farinelli, staat in Andria, Italië. Vader Salvatore is componist en koordirigent van de plaatselijke ­kathedraal. In 1712 verhuist de familie naar Napels, waar Farinelli’s zeven jaar oudere broer Riccardo (1698-1756) studeert aan het Conservatorio di Santa Maria di Loretto. Carlo is dan al een talentvolle jongenssopraan en wordt aan de operacomponist en stempedagoog Nicola Porpora (1686-1768) toevertrouwd voor de training van zijn stem.

Het is niet duidelijk of Farinelli vóór aankomst in Napels al gecastreerd is. Als zijn vader in 1717 plotseling overlijdt, valt de bestaanszekerheid voor zijn familie weg. Mogelijk besluit Riccardo, door financiële nood gedwongen, in samenspraak met Porpora om zijn dan al twaalf jaar oude broertje te laten castreren. Dat is direct bepalend voor drie levens. Riccardo trekt tot aan zijn dood met zijn broer op, voor wie hij ook menige virtuoze aria componeert. Porpora is een zeer strenge zangleraar, maar er ontstaat ook een soort vader-zoonrelatie met Farinelli. En Porpora weet hoe hij zo virtuoos mogelijk voor Farinelli’s stem moet componeren, terwijl diens stemkwaliteiten in hoge mate bijdragen aan de roem die Porpora te beurt valt.

Opkomst

Farinelli debuteert in 1720 in een serenata van zijn leermeester op tekst van librettist Metastasio (1698-1782). Dat is het begin van een glansrijke carrière als zanger in de belangrijke operatheaters van zijn tijd, te beginnen in Rome in een opera van Porpora. Wenen volgt in 1724, daarna gaat hij terug naar Napels, waar dan ook Johann Adolph Hasse (1699-1783) verblijft. Deze componist, zanger en muziekleraar, getrouwd met de fameuze sopraan Faustina Bordoni en groot bewonderaar van Metastasio, reist van 1722 tot 1764 als een bezetene heen en weer tussen Dresden, Napels, Wenen, dan weer Dresden, Wenen...

In Napels zingt Farinelli in 1725 in een serenata van Hasse, in 1729 in Venetië in de bekendste opera van Leonardo Leo (1694-1744), Catone in Utica, en in 1730 in Hasses bekendste opera Artaserse. Twee aria’s daaruit zal Farinelli later veelvuldig zingen voor de Spaanse koning Filips V (1683-1746).

In 1731 is Farinelli weer in Wenen, daarna in Parma, Milaan, Bologna. In 1734 gaat hij naar Londen, waar zijn collega Senesino (toneelnaam van Francesco Bernardi, 1686-1758) aanvankelijk onder contract staat van Georg Friedrich Händel (1685-1759). Onenigheid drijft beiden uit elkaar en Senesino vestigt er een eigen operagezelschap, met Porpora als huiscomponist. Niet alleen hun beider onderneming plukt de vruchten van Farinelli’s zangkunsten, zelf loopt hij in financiële zin binnen. En de schare bewonderaars groeit ook. In Bartoli’s woorden: ‘De verbazingwekkende kwaliteiten van Farinelli’s stem en zijn grondige muzikale vakmanschap maakten het hem mogelijk de sensualiteit van een vrouwelijk personage net zo overtuigend hoorbaar te maken als de potentie van een heroïsche strijder uit mythische tijden.’ Wat ook meespeelt, is dat castraten als gevolg van ‘de ingreep’ vaak grote, brede mannen werden, wat hen erg aantrekkelijk maakte.

Afscheid

Toch concurreren de opera­gezelschappen van Senesino en Händel elkaar uit de markt, en Farinelli accepteert in 1737 een uitnodiging van het Spaanse hof. In Madrid zingt hij, zoals het verhaal wil, jarenlang elke nacht voor de psychisch labiele koning Filips V, omdat diens artsen al geloven in muzikale therapie. Op voorspraak van Farinelli wordt in het koninklijk paleis Buen Retiro een operatheater gebouwd, waar door hem voorstellingen worden georganiseerd. Filips’ opvolger Ferdinand VI (1713-1759) begeleidt zijn vrouw en Farinelli in hun samenzang op het klavecimbel, en slaat hem tot Ridder in de Orde van Calatrava, wat Farinelli met trots vervult. Na Ferdinands dood vestigt Farinelli zich in Bologna, leeft er teruggetrokken en in grote weelde en wordt er begraven.

Zo’n tien jaar na Farinelli’s onverwachte afscheid van het operatoneel zijn Porpora en Hasse samen werkzaam in Dresden, maar de onderlinge jalousie de métier drijft Porpora naar Wenen en vervolgens terug naar zijn geboortestad Napels, terwijl Hasse het weer op een reizen zet: Warschau, Wenen, Italië. Beiden raken al snel in de vergetelheid, mede doordat hun muziek niet meer voldoet aan de almaar wijzigende smaak van het publiek en omdat Christoph Willibald Gluck (1714-1787) onder het motto back to basics doende is de opera te hervormen. De virtuoze aria waarmee zangers hun fabelachtige techniek en eindeloze coloraturen over hun alsmaar ‘Bravo! Bis!’ roepende toehoorders uitstrooiden, had afgedaan ten faveure van de aria waarin de emotie van het personage centraal stond, zoals geïnitieerd door Claudio Monteverdi (1567-1643; een van de vroegste operacomponisten). En het castreren van jongens werd inmiddels als onwenselijk beschouwd.