Cecilia Bartoli in La Cenerentola

Tekst: Marijke Schouten

Mocht Gioacchino Rossini ooit hebben betreurd dat hij al op zijn zevenendertigste, in 1829, een streep onder zijn operacarrière had gezet, dan was het in elk geval niet omdat hij de stress van het métier zo miste. Zonder operacontracten met hun kleine lettertjes, deadlines en de eeuwige censuur op de libretto’s in het repressieve post-Napoleontische tijdperk was het leven stukken aangenamer en componeren deed hij alleen nog wanneer hij zin had.

Hoe stressbestendig hij als jonge componist was geweest, bewezen de 39 opera’s die in een tijdsbestek van twintig jaar schijnbaar moeiteloos uit zijn pen waren gevloeid en die hem niet alleen beroemd maar ook rijk hadden gemaakt. 

Om opera’s als Il barbiere di Siviglia in zestien dagen tijd te kunnen schrijven, of La Cenerentola in slechts drie weken, en voortdurend onderweg te zijn van het ene project naar het volgende had hij wel van ijzer moeten zijn. Gezien zijn talloze kwalen op latere leeftijd is zijn zogenoemde luiheid misschien zijn redding geweest in deze slijtageslag.

Dat hij op de valreep met Guillaume Tell nog net een bijdrage had geleverd aan de Franse ‘grand opéra’ maar de stap naar het negentiende-eeuwse romantisch muziekdrama zou overlaten aan een nieuwe generatie operacomponisten, markeert zijn plaats in de muziekgeschiedenis. 

Rossini was de hekkensluiter van een voorgoed voorbij verleden. Uit de elementen van het achttiende-eeuwse opera-idioom had hij een vernieuwd, voor het grote publiek toegankelijk product gesmeed met La Cenerentola: hij had de aristocratische belcantotraditie gered van Napoleons verbod op castratie en de legendarische castraatrollen overgeplant naar de strottenhoofden van tenor en mezzosopraan (het liefdespaar Ramiro en Cenerentola).

Het opera-idioom van Wolfgang Amadeus Mozart, Domenico Cimarosa en Giovanni Paisiello was naar zijn smaak toe aan uitvergroting en zwaardere klankmiddelen. En dan waren er wat de stofkeuze betreft nog de open zenuwen van de aan klasse en status gebonden privileges die in de nasleep van de Franse Revolutie radicaal werden herzien, maar daarmee niet automatisch verdwenen uit het intermenselijk verkeer.

Het was Rossini die in deze maatschappelijke overgangsperiode met een vette knipoog toonde waar het bleef wringen, ook al was de positie van de derde stand ten opzichte van de adel verbeterd. We horen dezelfde verwarringen en hilarische ontknopingen, dezelfde obsessies voor verwantschap, familie en identiteit als bij zijn achttiende-eeuwse collega’s (Mozarts Le nozze di Figaro), maar dan in een hogere versnelling en afkoersend op de volgende revolutie – die van 1830.

In La Cenerentola wisselen prins Ramiro en zijn dienaar Dandini van rol en zaaien daarmee tot op het laatst verwarring; maakt Don Magnifico’s streven naar macht en bezit hem tot een onsympathiek en lachwekkend personage; hebben de geniepige stiefzusters het nakijken en verdient de goedhartige titelheldin Cenerentola de liefde van haar prins omdat ze trouw blijft aan zichzelf – wat de alwijze Alidoro al in de eerste scène opmerkt.

In zijn Vie de Rossini bestempelde Stendhal Cenerentola’s simpele liedje van verlangen, dat als een rode draad door de opera loopt, minzaam als ‘touchant’ – als niet meer dan aandoenlijk. Sombermensen voorzagen smaakvervlakking en verruwing en deden de decibellen in Rossini’s martiale ouvertures en knetterende ensemble-crescendo’s af als ‘goed voor de jonge generatie en voor soldaten die gewend zijn aan het oorverdovend gebrul van de kanonnen van Austerlitz, Wagram en Moskou, en blikken oren hebben die bestand zijn tegen de het lawaai van publiek en orkest’. De groeiende kloof tussen hoge en lage cultuur was het nieuwe standsverschil.

La Cenerentola is typisch zo’n opera die Rossini last minute heeft moeten schrijven, wat zijn verbeeldingskracht extra geprikkeld lijkt te hebben. ‘Cendrillon dan misschien?’ had librettist Jacopo Ferretti in Rome, twee dagen voor Kerst 1816, geopperd, tollend van de slaap na een hele avond wikken en wegen over een geschikt alternatief voor de geplande, maar door de censuur afgekeurde carnavalsopera.

De eveneens doodvermoeide Rossini was van zijn sofa opgeveerd en had hem laten beloven de volgende ochtend de schetsen klaar te hebben, en had zich vervolgens omgedraaid om meteen in een diepe slaap te vallen. Een maand later stond La Cenerentola op de planken van het Romeinse Teatro Valle maar, op aandringen van Rossini, zonder de magische attributen uit Charles Perraults welbekende Assepoester-­sprookje.

In het geestige voorwoord van Ferretti’s libretto vernam het publiek dat de ‘arme Cenerentola, onverwachte dochter en vrucht van luttele dagen werk’ liever verscheen zonder de Goede Fee, zonder een sprekende kat en dat ze ook geen glazen muiltje op het bal verloor maar liever zelf een armband gaf als onderpand.

Dat laatste nadrukkelijk uit respect voor de delicate Romeinse smaak, die op het podium niet tolereerde wat in een verhaaltje bij het vuur juist amusant was. Een geraffineerd plaagstootje richting de kerkelijke censor die het openlijk tonen van blote damesvoetjes niet zou waarderen. 

‘De Romeinen moeten het recht hebben om niet van opera te houden’, reageerde een laconieke Rossini op de rumoerige première. Hij had Ferretti van tevoren al verzekerd dat het allemaal wel goed zou komen, net als met Il barbiere di Siviglia was gebeurd. La Cenerentola werd een wereldwijd succes. 

I

In het kasteel van Don Magnifico dossen zijn dochters, Clorinda en Tisbe, zich uit, terwijl hun stiefzusje Angelina, bijgenaamd Cenerentola (Assepoester), het haardvuur verzorgt en een weemoedig liedje zingt. Een passerende bedelaar – in werkelijkheid Alidoro, raadgever van prins Ramiro – wordt door het tweetal weggehoond maar krijgt van Cenerentola koffie en brood. Het bericht dat de prins, op zoek naar een bruid, in aantocht is, veroorzaakt koortsachtige opwinding. De prins is op zijn hoede en stelt een rolverwisseling voor. Hij arriveert vermomd als zijn kamerdienaar Dandini via de bediendeningang en stuit op Cenerentola. Het klikt tussen de twee. Wanneer Dandini vermomd als prins Ramiro verschijnt en Magnifico’s dochters uitnodigt voor een feest, krijgt Cenerentola van haar hardvochtige stiefvader een uitgaansverbod. In gezelschap van ‘bedelaar’ Alidoro kan ze alsnog naar het feest als mystery guest. Dandini flirt als prins Ramiro met de onbekende schone (Assepoester), die onomwonden bekent meer voor ‘zijn dienaar’ te voelen. Verheugd verklaart de echte Ramiro haar zijn liefde. Op voorwaarde dat hij naar haar op zoek moet gaan, schenkt ze hem de helft van haar armband als onderpand.

II

Onder regie van Alidoro strandt de prins tijdens een onweer met zijn koets vlakbij het kasteel van Don Magnifico, waar Cenerentola, met halve armband, weer bij het vuur zit. Het paar is herenigd. Tijdens de bruiloft verheugt prinses Angelina zich in haar nieuwe geluk en verzoent zich met haar stieffamilie.