Cecilia Bartoli: Händel Heroines
Grote Solisten 20.15 uur
Cecilia Bartoli mezzosopraan
Les Musiciens du Prince
Ada Pesch concertmeester
Händel Heroines
Georg Friedrich Händel 1685-1759
Arrival of the Queen of Sheba
uit ‘Solomon’, HWV 67 (1748)
Chiudi, chiudi i vaghi rai
Lascia la spina
Come nembo che fugge col vento
uit ‘Il trionfo del tempo e del disinganno’, HWV 46a (1707)
Grave
Allegro
uit ‘Hoboconcert in g kl.t.’, HWV 287 (1712?)
hobo: Pier Luigi Fabretti
Verso già l’alma col sangue
uit ‘Aci, Galatea e Polifemo’, HWV 72 (1708)
Ouverture
uit ‘Rinaldo’, HWV 7 (1711)
Oh Sleep, why Dost Thou Leave Me?
O Ecstasy of Happiness… Myself I
Shall Adore
uit ‘Semele’, HWV 58 (1743)
Battaglia
uit de derde akte van ‘Rinaldo’, HWV 7 (1711)
Mi deride l’amante… Desterò dall’empia dite
uit ‘Amadigi di Gaula’, HWV 11 (1715)
pauze
Felicissima quest’alma
uit ‘Apollo e Dafne’, HWV 122 (1710)
fluit: Jean-Marc Goujon
Ouverture
Ballo: Entrée des songes funestes
E vivo ancora?… Scherza infida
uit ‘Ariodante’, HWV 33 (1735)
Largo
Allegro
uit ‘Concerto grosso in Bes gr.t.’, op. 3 nr. 2,
HWV 313 (1715-18)
Ah! che sol per Teseo… M’adora l’idol mio
uit ‘Teseo’, HWV 9 (1712)
begin van de pauze ca. 21.15 uur
einde van het concert ca. 22.20 uur
teksten gratis verkrijgbaar aan de zaal
Na afloop van dit concert blijft de Zuidfoyer geopend.
Dit concert wordt mede mogelijk gemaakt door Deutsche Bank
Toelichting
Georg Friedrich Händel 1685-1759
Händels Heroines
Tekst: Chris Engeler
Visitekaartje
In het programma van vanavond zijn de drie genres voor de zangstem vertegenwoordigd waarmee Georg Friedrich Händel zich onsterfelijk maakte: de Italiaanse serenata of cantata, de en het . Geboren in Halle in 1685, duikt Händel in 1703 in Hamburg op, waar hij kennismaakt met de Italiaanse opera en het advies krijgt naar Italië te gaan.
Herfst 1706 reist Händel eerst naar Rome. Hoewel over zijn langjarige verblijf weinig bekend is, weten we dat Händel in 1707 Florence bezoekt, in 1708 Napels en in 1709-10 in Venetië verblijft, waar Engelse reizigers hem vertellen over de nog jonge Italiaanse opera in Londen. Juni 1710 arriveert Händel in Hannover, waar hij Kapellmeister van de keurvorst wordt.
Eind 1710 is hij in Londen, waarschijnlijk mede om te ontkomen aan een schandaal over zijn affaire met een getrouwde zangeres. Na opnieuw een verblijf in Hannover, waar hij Engels leert, is hij in 1712 weer in Londen. En zal daar tot het einde van zijn leven blijven, zij het dat er nog enkele reizen naar het Europese vasteland, vooral Italië, volgen om zangers voor zijn Londense operagezelschap te contracteren.
Da capo-
Händel excelleert vanaf het begin van zijn carrière in het componeren voor de zangstem. Da capo-aria’s, vaak voorafgegaan door een , zijn doorgaans drieledig: A-B-A, waarbij A en B elk eigen verzen hebben. Na het B-deel wordt A herhaald (‘da capo’ betekent ‘van het begin af’) en krijgt de zanger alle gelegenheid te verbluffen met zijn of haar zangtechnisch kunnen: een enkel woord, soms zelfs niet meer dan een syllabe, wordt met virtuoze versieringen gedramatiseerd en emotioneel gekleurd.
De instrumentale begeleiding voert het vaak al onder hoogspanning staande drama nog op door het tempo te versnellen, of juist de tijd bijna stil te zetten. In een recitatief verklankt Händel alle subtiliteiten van de menselijke stem in monoloog: amoureus en erotisch, opstandig of uitdagend, wanhopig of woedend.
Coloraturen
De eerste drie nummers uit het Italiaanse oratorium Il nfo del tempo e del disinganno vormen een eigen verhaaltje. De allegorische Piacere (Plezier) probeert Bellezza (Schoonheid) voor zich te winnen: Chiudi, chiudi i vaghi rai op een lieflijke, uitnodigende . Maar als Bellezza ervan overtuigd raakt dat schoonheid niet eeuwigdurend is, beschouwt Piacere dat als haar ontrouw: Lascia la spina – evenzeer op een langzame melodie (overigens bekender door Händels hergebruik ervan als Lascia ch’io pianga als aria van Almirena in zijn opera Rinaldo). Ten slotte erkent Piacere zijn nederlaag: Come nembo che fugge col vento dat geïrriteerd klinkt, met virtuoze coloraturen en obligate partijen voor twee violen en hobo.
Verso già l’alma col sangue is de stervensaria van Acis uit de serenata Aci, Galatea e Polifemo. Nadat de cycloop Polyphemus Galatea tevergeefs het hof maakt, doodt hij haar geliefde, de herder Acis. De klaaglijke melodie is gebaseerd op de kalme, muziek van Händels Dixit Dominus (psalm 109, HWV 232), het eerste sacrale werk dat hij in 1707 in Rome componeerde. In het van de begeleiding klinkt de wegebbende hartslag.
Semele’s O Sleep, why Dost Thou Leave Me? aan het slot van het tweede bedrijf van het oratorium Semele begint , als een lange zucht van iemand die wakker wordt. De heeft een solorol. Jupiters echtgenote Juno wil Semele misleiden uit jaloezie om de door Jupiter opgevatte liefde – beter is: lust – voor Semele en geeft haar een spiegel opdat zij haar eigen beeltenis ziet. Dan zingt Semele het recitatief Oh, Ecstasy of Happiness! en de air Myself I Shall Adore. In de aaneenschakeling van coloraturen, op een ritme dat de versnelde hartslag verklankt, hoor je de opwinding van het voor het eerst zien van het eigen spiegelbeeld.
Een volgende bravoure-aria is Melissa’s Desterò dall’empia dite, voorafgegaan door het recitatief Mi deride l’amante uit Amadigi di Gaula. Amadigi wees tovenares Melissa af en zijn geliefde Oriana vreest haar toverkunsten niet. Daarom verheugt Melissa zich erop alle furiën van de hel tegen hen te bewapenen. Dit wordt verklankt in strijdlustige melodieën met solopartijen voor hobo en , en coloraturen die Melissa’s stijgende woede onderstrepen.
In de aria Felicissima quest’alma van Dafne uit de dramatische Apollo e Dafne karakteriseert een zangerig siciliano-ritme dansachtig wiegend de pastorale nimf, terwijl haar zanglijnen vooral zijn. De is kleurrijk en de fluit, die vanaf het begin klinkt, gaat een dialoog aan met de zangstem.
Recitatief E vivo ancora? en aria Scherza infida van Ariodante uit de gelijknamige opera behoeven nauwelijks toelichting, zo geliefd is deze jaloezie, verbolgenheid en wanhoop tot uitdrukking brengende muziek. Ariodantes leed klinkt in lange melodische bogen, en de obligate hobopartij, gedempte violen en een sombere cantilene voor versterken het dramatische effect.
Als afsluiting klinkt een ware uitsmijter: de aria, na een uitgebreid recitatief, M’adora l’idol mio uit Händels enige Italiaanse opera in vijf bedrijven Teseo. Agilea houdt van Teseo, maar koning Egeo wil haar huwen. Met ongekende felheid zingt Agilea dat zij alleen Teseo als echtgenoot wenst. Een virtuoze aria, rijk aan verbluffende coloraturen en een evenzeer verbluffende hobopartij. Zangstem en hobo dagen elkaar uit, en beide winnen.
Instrumentale intermezzo’s
Wat overbekend is als Arrival of the Queen of Sheba is feitelijk de die het derde deel van het oratorium Solomon opent: een -vorm waarin bruisende tuttipassages afwisselen met contrasterende solosecties voor twee hobo’s. Het hoboconcert is in Italiaanse concerto-stijl gecomponeerd: de muziek is met ‘verrukkelijk’ afdoende gekarakteriseerd.
De ouverture tot Rinaldo is een fascinerende samensmelting van de belangrijkste stijlen: de Franse ouverture als grondplan met een puntig ritme ter opening, een tweede deel met passages voor soloviool, en een kort dat voorafgaat aan een gigue als derde deel. De Battaglia uit deze opera bootst in klank na wat dit woord betekent: strijd, veldslag.
De Ariodante-ouverture kent slechts twee delen: het eerste schildert de gemoedelijke sfeer die nog heerst, het tweede is qua ritme een opmaat tot later klinkende balletmuziek, bijvoorbeeld Entrée des songes funestes, behorend tot het ballet dat het tweede bedrijf afsluit, als Ginevra droomt.
Het concerto grosso, een compositievorm met twee tot vijf delen voor een of meerdere solisten, is als genre een voorloper van het soloconcert; Corelli, Vivaldi, Locatelli maar ook Bach schreven ze, en die van Händel zijn alom geliefd.
Biografie
Cecilia Bartoli, mezzosopraan
Op 12 mei 1996 maakte Cecilia Bartoli haar debuut in Het Concertgebouw, en dertig jaar later staat ze nu voor de 32ste keer in de . Haar debuut- met arie antiche en muziek van Viardot, Delibes, Bellini en Rossini zou een blauwdruk blijken voor haar carrière, waarin en een hoofdrol kregen. In 2004 nam de mezzosopraan uit Rome de allereerste Concertgebouw Prijs in ontvangst.
Onder de grote en die al vroeg haar talent herkenden waren Daniel Barenboim, Herbert von Karajan en Nikolaus Harnoncourt, en al snel werd ze uitgenodigd door orkesten, huizen en festivals in Europa, Noord-Amerika, het Verre Oosten en Australië. Een van de eerste mijlpalen in haar veelbekroonde discografie was The Vivaldi Album (1999), en haar interesse in vergeten geraakt repertoire resulteerde nog vele keren in tische albums.
Sinds 2012 is Cecilia Bartoli artistiek leider van de Salzburger Pfingstfestspiele, waar ze memorabele hoofdrollen neerzette in onder meer Norma van Bellini, Bernsteins West Side Story en Händels Ariodante en Alcina. Ook is ze sinds 2023 directeur van de Opéra de Monte-Carlo. Met de Cecilia Bartoli Music Foundation ondersteunt ze een nieuwe generatie zangers. Aan haar vele prijzen en onderscheidingen werd afgelopen oktober de Grootofficiersorde van Verdienste van de Italiaanse Republiek toegevoegd. De vorige optredens in Het Concertgebouw van Cecilia Bartoli samen met haar gezelschap Les Musiciens du Prince – Monaco waren op 30 oktober 2023 (Cleopatra in Händels Giulio Cesare) en 6 november 2024 (Orfeo in Glucks Orfeo ed Euridice). Op 14 november 2025 deed de zangeres de Grote Zaal aan met pianist Lang Lang – met wie ze ook optrad bij de opening van de Olympische Winterspelen 2026.
Les Musiciens du Prince-Monaco, orkest
Les Musiciens du Prince – Monaco verzorgde op 8 juli 2016 zijn inauguratieconcert op het Cour d’Honneur van het Prinselijk Paleis van Monaco. De musici spelen op authentieke instrumenten en waren dat voorjaar bij elkaar gebracht onder de vleugels van de Opéra de Monte-Carlo. Cecilia Bartoli is initiatiefnemer en artistiek directeur en ze is er trots op hiermee, als een ‘musicienne de cour’ zoals ze dat zelf eens zei, de rijke traditie van de Europese hofmuziek van de zeventiende en achttiende eeuw te laten herleven.
Het repertoire breidde zich gestaag uit, en in 2025 begonnen met Das Rheingold wijdt het orkest onder leiding van Gianluca Capuano zich inmiddels ook aan Wagner. Om het tienjarig bestaan te markeren was de groep in residence bij de Staatsoper Under den Linden in Berlijn en verscheen afgelopen voorjaar met Concerti per vari strumenti de eerste puur instrumentale cd.
Het eerste gezamenlijke optreden van Les Musiciens du Prince en Cecilia Bartoli in Het Concertgebouw was het programma Handel Heroines op 15 november 2016. Het Concertgebouw zag de geliefde combinatie terug toen ze in februari 2017 tourden met La Cenerentola van Rossini (Cecilia Bartoli’s 25ste keer in de ), in november 2018 met Vivaldi, in december 2019 met een eerbetoon aan de castraatzanger Farinelli, in najaar 2023 met Giulio Cesare van Händel en in najaar 2024 met Orfeo ed Euridice van Gluck.
Ada Pesch, concertmeester
Ada Pesch studeerde aan de University of Indiana bij Josef Gingold; masterclasses volgde ze bij onder anderen Arthur Grumiaux en György Sebök. In 1984 werd ze concertmeester bij de Hofer Symphoniker en in 1990 verwierf ze diezelfde positie bij de Philharmonia Zürich. Samen met een aantal andere leden van dit gezelschap richtte de violiste in 1996 Orchestra La Scintilla op.
Als gastconcertmeester werkte Ada Pesch met onder meer Les Arts Florissants, Les Musiciens du Louvre en het orkest van de Scala in Milaan. Sinds 2004 is ze artistiek leider van Musikdorf Ernen, een door haar opgericht festival in Zwitserland.


