Cecilia Bartoli: Händel Heroines

Tekst: Chris Engeler

Visitekaartje
In het programma van vanavond zijn de drie genres voor de zangstem vertegenwoordigd waarmee Georg Friedrich Händel zich onsterfelijk maakte: de Italiaanse serenata of cantata, de opera en het oratorium. Geboren in Halle in 1685, duikt Händel in 1703 in Hamburg op, waar hij kennismaakt met de Italiaanse opera en het advies krijgt naar Italië te gaan.

Herfst 1706 reist Händel eerst naar Rome. Hoewel over zijn langjarige verblijf weinig bekend is, weten we dat Händel in 1707 Florence bezoekt, in 1708 Napels en in 1709-10 in Venetië verblijft, waar Engelse reizigers hem vertellen over de nog jonge Italiaanse opera in Londen. Juni 1710 arriveert Händel in Hannover, waar hij Kapellmeister van de keurvorst wordt.

Eind 1710 is hij in Londen, waarschijnlijk mede om te ontkomen aan een schandaal over zijn affaire met een getrouwde zangeres. Na opnieuw een verblijf in Hannover, waar hij Engels leert, is hij in 1712 weer in Londen. En zal daar tot het einde van zijn leven blijven, zij het dat er nog enkele reizen naar het Europese vasteland, vooral Italië, volgen om zangers voor zijn Londense operagezelschap te contracteren.

Da capo-aria
Händel excelleert vanaf het begin van zijn carrière in het componeren voor de zang­stem. Da capo-aria’s, vaak voorafgegaan door een recitatief, zijn doorgaans drieledig: A-B-A, waarbij A en B elk eigen verzen hebben. Na het B-deel wordt A herhaald (‘da capo’ betekent ‘van het begin af’) en krijgt de zanger alle gelegenheid te verbluffen met zijn of haar zangtechnisch kunnen: een enkel woord, soms zelfs niet meer dan een syllabe, wordt met virtuoze versieringen gedramatiseerd en emotioneel gekleurd.

De instrumentale begeleiding voert het vaak al onder hoogspanning staande drama nog op door het tempo te versnellen, of juist de tijd bijna stil te zetten. In een recitatief verklankt Händel alle subtiliteiten van de menselijke stem in monoloog: amoureus en erotisch, opstandig of uitdagend, wanhopig of woedend.

Coloraturen
De eerste drie nummers uit het Italiaanse oratorium Il trionfo del tempo e del disinganno vormen een eigen verhaaltje. De allegorische Piacere (Plezier) probeert Bellezza (Schoonheid) voor zich te winnen: Chiudi, chiudi i vaghi rai op een lieflijke, uitnodigende melodie. Maar als Bellezza ervan overtuigd raakt dat schoonheid niet eeuwigdurend is, beschouwt Piacere dat als haar ontrouw: Lascia la spina – evenzeer op een langzame melodie (overigens bekender door Händels hergebruik ervan als Lascia ch’io pianga als aria van Almirena in zijn opera Rinaldo). Ten slotte erkent Piacere zijn nederlaag: Come nembo che fugge col vento dat geïrriteerd klinkt, met virtuoze coloraturen en obligate partijen voor twee violen en hobo.

Verso già l’alma col sangue is de stervensaria van Acis uit de serenata Aci, Galatea e Polifemo. Nadat de cycloop Polyphemus Galatea tevergeefs het hof maakt, doodt hij haar geliefde, de herder Acis. De klaaglijke melodie is gebaseerd op de kalme, chromatische muziek van Händels Dixit Dominus (psalm 109, HWV 232), het eerste sacrale werk dat hij in 1707 in Rome componeerde. In het ritme van de begeleiding klinkt de wegebbende hartslag.

Semele’s air O Sleep, why Dost Thou Leave Me? aan het slot van het tweede bedrijf van het oratorium Semele begint a cappella, als een lange zucht van iemand die wakker wordt. De cello heeft een solorol. Jupiters echtgenote Juno wil Semele misleiden uit jaloezie om de door Jupiter opgevatte liefde – beter is: lust – voor Semele en geeft haar een spiegel opdat zij haar eigen beeltenis ziet. Dan zingt Semele het recitatief Oh, Ecstasy of Happiness! en de air Myself I Shall Adore. In de aaneenschakeling van coloraturen, op een ritme dat de versnelde hartslag verklankt, hoor je de opwinding van het voor het eerst zien van het eigen spiegelbeeld.

Een volgende bravoure-aria is Melissa’s Desterò dall’empia dite, voorafgegaan door het recitatief Mi deride l’amante uit Amadigi di Gaula. Amadigi wees tovenares Melissa af en zijn geliefde Oriana vreest haar toverkunsten niet. Daarom verheugt Melissa zich erop alle furiën van de hel tegen hen te bewapenen. Dit wordt verklankt in strijdlustige melodieën met solopartijen voor hobo en trompet, en coloraturen die Melissa’s stijgende woede onderstrepen.

In de aria Felicissima quest’alma van Dafne uit de dramatische cantate Apollo e Dafne karakteriseert een zangerig siciliano-ritme dansachtig wiegend de pastorale nimf, terwijl haar zanglijnen vooral lyrisch zijn. De instrumentatie is kleurrijk en de fluit, die vanaf het begin klinkt, gaat een dialoog aan met de zangstem.
Recitatief E vivo ancora? en aria Scherza infida van Ariodante uit de gelijknamige opera behoeven nauwelijks toelichting, zo geliefd is deze jaloezie, verbolgenheid en wanhoop tot uitdrukking brengende muziek. Ariodantes leed klinkt in lange melodische bogen, en de obligate hobopartij, gedempte violen en een sombere cantilene voor fagot versterken het dramatische effect.

Als afsluiting klinkt een ware uitsmijter: de aria, na een uitgebreid recitatief, M’adora l’idol mio uit Händels enige Italiaanse opera in vijf bedrijven Teseo. Agilea houdt van Teseo, maar koning Egeo wil haar huwen. Met ongekende felheid zingt Agilea dat zij alleen Teseo als echtgenoot wenst. Een virtuoze aria, rijk aan verbluffende coloraturen en een evenzeer verbluffende hobopartij. Zangstem en hobo dagen elkaar uit, en beide winnen.

Instrumentale intermezzo’s
Wat overbekend is als Arrival of the Queen of Sheba is feitelijk de sinfonia die het derde deel van het oratorium Solomon opent: een ritornello-vorm waarin bruisende tuttipassages afwisselen met contrasterende solosecties voor twee hobo’s. Het hoboconcert is in Italiaanse concerto-stijl gecomponeerd: de muziek is met ‘verrukkelijk’ afdoende gekarakteriseerd.

De ouverture tot Rinaldo is een fascinerende samensmelting van de belangrijkste barokstijlen: de Franse ouverture als grondplan met een puntig ritme ter opening, een tweede deel met passages voor soloviool, en een kort adagio dat voorafgaat aan een gigue als derde deel. De Battaglia uit deze opera bootst in klank na wat dit woord betekent: strijd, veldslag.

De Ariodante-ouverture kent slechts twee delen: het eerste schildert de gemoedelijke sfeer die nog heerst, het tweede is qua ritme een opmaat tot later klinkende balletmuziek, bijvoorbeeld Entrée des songes funestes, behorend tot het ballet dat het tweede bedrijf afsluit, als Ginevra droomt.

Het concerto grosso, een compositievorm met twee tot vijf delen voor een of meerdere solisten, is als genre een voorloper van het soloconcert; Corelli, Vivaldi, Locatelli maar ook Bach schreven ze, en die van Händel zijn alom geliefd.