Cecilia Bartoli en Sol Gabetta: Dolce Duello

tekst: Chris Engeler

‘Als je een cello vraagt om te zingen, hoor je een ontroerende en verheven klank die aangewakkerde emoties tot rust brengt door de ziel te verheffen in een hogere sfeer.’

Deze woorden van de Franse violist en componist Pierre-Marie-François de Sales Baillot (1771-1842) dateren uit 1804 en getuigen van de toen al zo’n anderhalve eeuw bestaande traditie van het samenspel van de menselijke stem en de cello. En dat kan zowel een duet als een duel zijn.

Vanaf de vroege Barok zijn stem en cello onafscheidelijke partners doordat de cello doorgaans deel uitmaakt van de basso continuo als begeleiding van recitativische zang. De warme klank en karakteristieke toon van de cello zijn zeer geschikt om expressie toe te voegen aan de zangmelodie, maar ook aan de emoties in de versregels zelf.

Immers, de celloklank lijkt het meest op die van de menselijke stem – beide vullen elkaar wederzijds aan en vormen zo een klinkende harmonie. Aanvankelijk gaat het dan meestal om een lieflijk duet, maar de ontwikkeling van het genre opera zet stem en cello ook wel tegen elkaar op.

Vooral de achttiende-eeuwse obligate aria kent vaak een strijdlustige instrumentale solopartij

Vooral de achttiende-eeuwse obligate aria – waarin de stem de hoofdmelodie voordraagt onder begeleiding van instrumenten – kent vaak een strijdlustige instrumentale solopartij. Bijna een duel met de menselijke stem tegen een trompet, hobo of cello. Geen doffe klappen of kletterend metaal, maar wonderschone klanken.

Een muzikaal duel hoeft overigens niet te bevreemden, want zonder de gespannen verhouding kan er in muziek geen oplossing zijn van dissonanten. Elk drama, tekstueel of muzikaal, vereist conflict; menige muzikale vorm huldigt en promoot rivaliteit, wedijver, competitie tussen zowel muzikale ideeën als uitvoerende musici.

De componisten van vóór de pauze omspannen de periode 1653 (geboortejaar Carlo Francesco Pollarolo) tot 1783 (sterfjaar Johann Adolf Hasse). Dat zijn min of meer de ruim honderd jaar waarin de barokopera zich ontplooide en zijn neergang beleefde.

Voor de libretto’s koos men episoden uit de Griekse mythologie en daden – goede of kwade – van keizers en veldheren uit de Klassieke Oudheid, vaak met amoureuze toevoegingen aan de plot. Dat maakte de verhalen gecompliceerd, maar die waren slechts dragers van waar het voor het toenmalige publiek om ging: virtuoze zang.

Primair waren alle componisten van vanavond musicus in dienst van een heerser of geestelijke, en in die positie begon hun carrière als componist. Albinoni en Caldara speelden viool, Händel vooral orgel en klavecimbel, Pollarolo was fameus als organist en operacomponist in Venetië.

Gabrielli werd in een Italiaans dialect ‘mingain dal viulunzeel’ genoemd: meester van de violoncello

Albinoni componeerde zo’n 81 opera’s (de meeste zijn niet overgeleverd) en soloconcerten voor viool. Caldara schreef acht opera’s, zes oratoria en voorts cantates. Gabrielli componeerde enkele opera’s en was in zijn eigen tijd beroemd als virtuoos cellist – hij werd in een Italiaans dialect ‘mingain dal viulunzeel’ genoemd: meester van de violoncello.

Händels oeuvrecatalogus – als we ons hier tot vocale werken beperken – telt 44 opera’s, 23 oratoria, sacrale werken, Engelse kerkmuziek en Italiaanse cantates voor stem en solo-instrument of basso continuo. De Duitser Raupach was cembalist en werd groot in de Italiaanse opera in Sint-Petersburg; landgenoot Hasse maakte, samen met Carl Heinrich Graun, de Italiaanse opera geliefd in Duitsland.

Het Italiaanse woord ‘duello’ heeft in het Nederlands een aantal vertalingen: duel, tweegevecht, tweekamp, (wed)strijd. Geen van deze voldoet hier echt, beter is het te denken aan competitie of zelfs – vrij vertaald – uitdaging.

Stem en cello verkennen elkaars mogelijkheden en grenzen, verleiden elkaar en twisten soms ook met elkaar. Bij uitbreiding gaat het om een ‘duello ad armi pari’: een duel met gelijke wapens. Want dat wapen is trilling voortgebracht door de menselijke stembanden dan wel de strijkstok over snaren.

Componisten kiezen bewust het solo-instrument dat zij zowel naast als tegenover de zangstem plaatsen. Een trompet klinkt krijgshaftig, een hobo al snel klaaglijk. Een cello voegt veeleer een sensuele dimensie toe, alsof er een tweede zangstem is – de volle celloklank kan zich meten met het bereik van alle stemsoorten.

In de aria’s die vandaag klinken, vertolkt de cello zowel een obligate partij als een solorol: in vrijwel alle stukken opent de cello het muzikale betoog en sluit dit ook weer af. Soms kort (Gabrielli’s Aure voi, de’ miei sospiri), soms ronduit uitgesponnen in Händels What Passion Cannot Music Raise and Quell!, daar bijgestaan door orgel en theorbe.

Onstuimig in de opening kan ook, zoals in Albinoni’s Aure andate e baciate, maar dat is dan ook een bravoure-aria met veel hoge noten en een vocale lijn die beweeglijk is als de wind. Ook Raupachs O placido el mare is een bravoure-aria met – in tegenstelling tot de kalmte uit de titel – een onstuimig staccato-ritme in het ensemble en veel pittige coloraturen. (zie ook: coloratuur)

Weliswaar ondersteunt de cello vaak de zangmelodie, maar tussen de strofen door treedt hij ook solistisch op met een herhaling van melodielijnen of door de zangmelodie die nog volgt al aan te kondigen, of met een geheel eigen melodie. Zoals in Händels What Passion, waar die solo deels onstuimig is. 

Van Caldara klinkt een tot nog toe onbekende aria, waarin eerder van een wedstrijd dan van een uitdaging sprake is: de op elkaar botsende emoties in Fortuna e speranza weerklinken in de afwisseling tussen zang en cellosolo’s.

Luigi Boccherini, de achttiende-eeuwse meester op de cello, brengt in zijn kamermuziek, symfonieën en concerten eenvoud en dramatiek samen en combineert originele vondsten met grillige effecten.

Vandaag klinkt een van zijn twaalf soloconcerten, een werk dat van de cellist een grote mate van technische virtuositeit vraagt. Se d’un amor tiranno is een concertaria met uitgebreide cellosolo’s aan het begin en tussen de zangstrofen in, met een groot dynamisch bereik en aan het eind een korte cadens.

Hier gaan de zangstem, die stevige coloraturen kent, en de solocello, die de zangmelodie ondersteunt, echt een duet met elkaar aan.