Carte Blanche voor Leonidas Kavakos en Yuja Wang

tekst: Anneloes Brand

Behalve Franz Schuberts Fantasie werden alle werken op dit programma gecomponeerd tijdens de Eerste Wereldoorlog of kort erna. Elk werk is op zijn eigen manier een reactie op het menselijk drama en het geweld in die jaren. De Tsjechische nationalist Leoš Janáček hoopte dat de oorlog zijn land zou verlossen van het Oostenrijks-Hongaarse bewind.

‘Ik componeerde de Vioolsonate aan het begin van de oorlog in 1914, toen we het Russische leger verwachtten in Moravië’, schreef hij in 1922. Zoals vele landgenoten beschouwde hij de Russen als Slavische bevrijders. De componist merkte verder op dat hij in zijn sonate als het ware ‘het kletterende staal in mijn zorgelijk hoofd’ kon horen. En inderdaad lijkt de compositie een strijd tussen gewelddadige uitbarstingen en mooie, door volksmuziek geïnspireerde melodieën.

Overigens ging de totstandkoming van het werk ook niet zonder slag of stoot: Janáček componeerde de Sonate voor viool en piano rond het tweede deel, de Ballada, die hij eigenlijk als op zichzelf staand werk had bedacht, en presenteerde het vierdelige werk in 1915 aan violist Jaroslav Kocián. Deze had echter zijn twijfels over de sonate en wilde de première in Praag niet verzorgen.

In de jaren erop creëerde de componist nog minstens drie versies, voordat hij zijn Vioolsonate in 1922 liet publiceren. Op 24 april van dat jaar hielden František Kudláček en (Janáčeks leerling) Jaroslav Kvapil de sonate ten doop in het Museum voor Toegepaste Kunst te Brno. De bondige sonate is representatief voor Janáčeks late stijl, gekarakteriseerd door korte motieven, talrijke tempowisselingen en een intense zeggingskracht.

In het laatste jaar van zijn korte leven weerhield zijn ziekbed Franz Schubert er blijkbaar niet van enkele van zijn beste werken te voltooien, waaronder de laatste drie pianosonates en de Negende symfonie (de ‘Grote’).

Te midden van dit alles componeerde Franz Schubert ook de Fantasie in C groot die – melodierijk, ingenieus en vol speelvreugde – perfect had gepast in de beroemde ‘Schubertiades’, de huisconcerten waar vele van Schuberts kamermuziekwerken door hemzelf en zijn muzikale vrienden voor het eerst werden uitgevoerd.

Het werk was echter bedoeld voor een publieke uitvoering, en wel door de Tsjechische violist Josef Slavík, een van Niccolò Paganini’s jonge rivalen, en pianist Carl Maria von Bocklet. De première op 20 januari 1828 was helaas niet zo succesvol: een van de recensenten oordeelde dat het werk ‘veel meer tijd in beslag nam dan de Weense luisteraars bereid zijn te besteden aan geneugten van de geest. De zaal liep langzaam leeg…’

De Fantasie in C groot is inderdaad een uitgebreid werk, bijna een sonate, waarvan de verschillende gedeelten een ononderbroken geheel vormen. Het middelpunt is een set virtuoze variaties op een lied dat de componist enkele jaren eerder had geschreven, Sei mir gegrüsst!,D 741 dat nogal opvalt na het ijle Andante moderato (waarbij de tremolo’s in de piano doen denken aan een cimbalom) en het sprankelende Allegretto.

Na de variaties in het Andantino keert het intro terug, waarna Schubert in het bravoure-achtige slotgedeelte de musici alle gelegenheid geeft hun meesterschap te tonen.

In de jaren 1916-17 zag Claude Debussy, terneergeslagen door de Eerste Wereldoorlog en zijn eigen gevecht voerend tegen kanker, toch nog kans te componeren – zij het moeizaam. Zijn Sonate voor viool en piano in g klein, de derde van de geplande zes sonates voor verschillende instrumentencombinaties, was het laatste werk dat de Franse componist voltooide vóór zijn dood in 1918.

Door zijn anti-Duitse houding ten opzichte van zowel de politiek als de kunsten was hij vastberaden de zes werken te creëren ‘in een oude, buigzame vorm met niets van de hoogdravendheid van hedendaagse sonates’, zoals de componist in 1915 in een brief aan dirigent Bernardino Molinari schreef, verwijzend naar de doortimmerde bouwwerken naar Duits voorbeeld.

Het moesten vooral ‘Franse’ sonates worden, maar er zitten in de Vioolsonate ook diverse passages die aan zigeunervioolmuziek doen denken. De Vioolsonate werd op 5 mei 1917 in Parijs in première gebracht door Gaston Poulet en de componist zelf aan de piano – een van zijn laatste publieke optredens. In het nu eens nostalgische, dan weer vurige en capricieuze werk is geen spoor van Debussy’s ziekte, oorlogszorgen en werkfrustraties te vinden.

Helaas was de componist zelf niet zo tevreden, gezien een brief aan zijn goede vriend Robert Godet: ‘Weet dat ik de Sonate alleen voltooide om ervan af te zijn, opgejaagd door mijn geliefde uitgever. […] Deze Sonate zal interessant zijn vanuit documentair oogpunt en als voorbeeld van hetgeen een zieke man in oorlogstijd kan produceren.’

Béla Bartók leefde tijdens de Eerste Wereldoorlog in artistieke isolatie in Boedapest. De oorlog maakte het muziekleven in grote delen van Europa onmogelijk en pas na de wapenstilstand kon Bartók weer op tournee gaan als pianist en kennisnemen van de laatste muzikale ontwikkelingen, waaronder de nieuwe harmonieleer van Arnold Schönberg.

Deze ideeën beïnvloedden de twee vioolsonates die Bartók in de jaren na de oorlog componeerde, maar ook de andere componisten die hij bewonderde, Debussy en Stravinsky, plus zijn uitgebreide studie van de Hongaarse volksmuziek, lieten hun sporen na. Ondanks de neiging naar atonaliteit hield Bartók vol dat zijn Eerste sonate in cis klein een tonale basis heeft.

Het is voor Bartóks doen een lang werk. De componist schreef voor de twee instrumenten compleet verschillende muziek, alsof de viool en de piano in verschillende muzikale werelden leven en slechts op cruciale momenten samenkomen. Daar staat tegenover dat het werk dramatisch, energiek en zeer klankrijk is. 

Bartók schreef de sonate voor de Hongaarse violiste Jelly d’Aranyi, met wie hij het werk op 24 maart 1922 voor het eerst uitvoerde tijdens een besloten concert in Londen, waarna ze het nog meermalen in andere Europese steden speelden.