Anna Lucia Richter en Georg Nigl: Hugo Wolf

Waar jongeren van nu vaak naar Azië vliegen om zichzelf te vinden, trokken de zonen van de Duitse gegoede families in de negentiende eeuw naar Italië. Op zo’n Grand Tour konden de welvarende jonge mannen de plekken zien waar ze tijdens hun kinderjaren over leerden. Maar dat was maar een deel van de pret.

In Italië kwamen ze ook in aanraking met een spontanere cultuur, die niets weghad van het keurslijf van de Noord-Europese elite. Die vrijheid nodigde de welvarende negentiende-eeuwse jongens uit tot bandeloosheid. Wijn was er genoeg, en aan zomerliefdes ontbrak het nooit.

In Duitsland vierde men Italië als land van de liefde. Het Duitse verlangen naar de vrijheid verdween nooit. Er is dan ook meer dan genoeg muziek te vinden waarin die nostalgie doorklinkt; denk bijvoorbeeld aan Mendelssohns ‘Italiaanse’ Vierde symfonie.

Ook in de literatuur vond het idee van het vrije, hartstochtelijke Zuiden zijn weerslag — Johann Wolfgang von Goethes Italiaanse reis (1816–1817), waarin hij in dagboekvorm verslag doet van zijn tour, vloog in die tijd over de toonbank. Paul Heyses Italienisches Liederbuch verschijnt in 1860: een verzameling naar het Duits vertaalde Italiaanse volksliederen. 

In 1890 begint Hugo Wolf muziek te schrijven bij Heyses Liederbuch. De hartstochtelijke teksten over de liefde sluiten perfect aan bij het temperament van de componist. Niet voor niets staat hij in zijn tijd bekend als ‘de wilde Wolf’. Hij maakt zich impopulair bij muzikale instituties.

Wolf, nu eens vurig en enthousiast en dan weer lusteloos, is een erg moeilijke collega. Bovendien heeft hij een grondige afkeer van het conservatisme dat aan de verstofte academies heerst. Ook door critici wordt hij afgebrand, maar zijn naam gonst wel rond. 

Hugo Wolfs muziek was on the cutting edge in 1890. In de jaren daarvoor waren componisten als Richard Wagner steeds geavanceerdere harmoniek gaan gebruiken. Wolfs harmonische taal stond zo ver af van de klassieke tonaliteit dat ze bijna onbegrijpelijk werd. Maar de expressiviteit barst dwars door al die complexiteit heen.

Wolf leed onder lange periodes van depressie. Vlak voor zo’n aanval schreef hij het eerste deel van het liedboek — minstens even gepassioneerd als zijn karakter. Misschien dat het juist vanwege zijn wisselvallige stemming zo goed vertolkt hoe het is om overmand te worden door emotie.

22 liederen heeft Wolf gerangschikt, zodat een soort dialoog ontstaat tussen twee stemmen; het ene lied beantwoordt het andere. Het eerste liedboek verschijnt in 1891 en geniet een bescheiden succes. Maar de muzikale taal is zo complex dat het de critici polariseert; is het vooruitstrevend of nieuwlichterij?

Het tweede deel laat op zich wachten. Wolfs depressie weerhoudt hem ervan te componeren, maar wordt ook versterkt door het nietsdoen. De syfilis waarmee hij al eerder gediagnosticeerd was speelt op, en Wolf voelt zich mentaal aftakelen. De enige hoop die hij nog heeft is Melanie — de vrouw van zijn mecenas, met wie hij een affaire is begonnen.

Wolf moet iets produceren. In 1896 verschijnt het tweede deel van het Italienisches Liederbuch, dat zeker niet onderdoet voor het eerste. Sindsdien is het standaardrepertoire voor elke liedzanger; in de uitdagende, expressieve partijen kunnen vocalisten zich helemaal geven. Wolfs stijl was in zijn eigen tijd controversieel, tegenwoordig staat hij bekend als een van de grootste liedcomponisten van de negentiende eeuw.

Wolf zelf kon helaas niet genieten van het succes. Hij vond het lied een ondergeschikte muziekvorm, en was gefascineerd door de grotere genres als de symfonie. Zijn opera Der Corregidor uit 1896 was in zijn eigen tijd een hit, maar is inmiddels in de vergetelheid geraakt.

In het begin van 1897 kreeg hij last van psychische problemen; desalniettemin probeerde hij nog een tweede opera af te krijgen. Dat lukte hem niet; hij had zestig pagina’s af voor hij in 1899 helemaal niet meer kon componeren. Hij probeerde zichzelf te verdrinken en werd later dat jaar opgenomen in een inrichting. Tot 1903 bleef Melanie hem opzoeken, aan zijn zijde tot zijn dood. 

Wat Wolf naliet heeft nog lang invloed gehad op componisten. Al zijn geestdrift was dus zeker niet vergeefs. De liederen zijn warm, emotioneel en herkenbaar. Het feit dat juist hij de schoonheid van zijn liederen niet wilde inzien, geeft het levenslustige werk echter een wrange ondertoon.