Amsterdam Sinfonietta & Beatrice Rana: Bach

Waarom Wolfgang Amadeus Mozart in de zomer van 1787 zijn Serenade in G groot (beter bekend als ‘Eine kleine Nachtmusik’) op papier zette, blijft tot vandaag de vraag.

Meestal schreef hij zijn onderhoudende serenades of divertimento’s ter gelegenheid van een of andere festiviteit, in opdracht van een aristocratische familie, maar in dit geval is geen directe aanleiding bekend. Wilde hij even uitrusten van zijn werk aan de opera’s? Wilde hij nadat hij kort daarvoor in Ein musikalischer Spass de draak had gestoken met slechte dorpsmuzikanten, nog weer eens onderstrepen wat voor een groot vakman hij zelf was?

Hoe het ook zij, waarschijnlijk zal Mozart niet hebben bevroed dat deze strijkersserenade niet alleen een van zijn bekendste stukken zou worden, maar – vanwege zijn eenvoudige volmaaktheid – boven in de lijst van toppers van het gehele klassieke repertoire zou belanden. Het stralende meesterwerkje was oorspronkelijk vijfdelig: een menuet vóór de Romanze ging verloren.

Hoewel hij na zijn benoeming in Leipzig zijn handen flink vol moet hebben gehad als cantor van de Thomasschool en director musices van de Leipzigse kerken, werd Johann Sebastian Bach in 1729 ook nog leider van het collegium musicum in zijn woonplaats.

Het ensemble, dat door ­Georg Philipp Telemann was opgericht en waarin zowel studenten als professionals speelden, concerteerde wekelijks in het Kaffee-Haus of de tuin van Gottfried Zimmermann. Het had vermoedelijk menig compositie van Bach zelf op de lessenaar staan.

In de jaren 1730 moet Bach voor dit orkest zijn klavecimbel­concerten hebben gecomponeerd, waarmee hij meteen aan de wieg stond van het klavierconcert: er zijn geen (of nauwelijks) voorbeelden bekend van vroegere klavecimbelconcerten in de muziekgeschiedenis. Voor deze klavierconcerten greep Bach meestal terug op werken die hij eerder in Köthen had geschreven, een vorm van recycling die destijds heel gebruikelijk was.

De oude concerten waren gemodelleerd naar de driedelige concerti van Antonio Vivaldi, die Bach in zijn jonge jaren goed had bestudeerd. In de snelle hoekdelen wisselt de solist steeds af met de refreinen (ritornelli) in het orkest, in het middendeel ontvouwt zich vaak een fraaie instrumentale aria.

Aan het uitgebreide Concert in d klein ligt vermoedelijk een (niet overgeleverd) vioolconcert uit Köthen ten grondslag. Kennelijk was Bach tevreden over het muzikale materiaal dat hij in dit concert gebruikt, hij zou dit namelijk ook nog verwerken in twee cantates. Het Concert in f klein was mogelijk van oorsprong een fluit- of vioolconcert. Het tweede deel kennen we uit Cantate BWV 156, waar een hoboïst de solopartij voor zijn rekening neemt.

Het is niet ondenkbaar dat Bach zijn eerdere concerti omtoverde tot klavierconcerten om zelf te kunnen soleren, óf om de spotlights te richten op zijn oudste zoons Wilhelm Friedemann en Carl Philipp Emanuel, die zich onder Johann Sebastians leiding hadden ontwikkeld tot uitstekende klavierspelers.

‘Op de een of andere manier voel ik me hier als een muzikant uit lang vervlogen tijden, als de gast van een mecenas. Want ik ben hier, zoals je weet, geheel en al te gast van de Sachers; zij zorgen voor alles […], ze hebben zelfs een piano voor mij laten komen uit Bern.’ Dit schreef Béla Bartók in augustus 1939 aan zijn zoon, kort nadat hij zijn Divertimento voor strijkorkest had voltooid.

De opdracht voor het werk kwam van Paul Sacher, dirigent van het Basler Kammerorchester. Sacher (1906-1999) was een vermogend man die bij tal van componisten aanklopte voor een nieuw werk. Dankzij de Zwitserse mecenas ontstonden zo’n tachtig werken, waaronder Paul Hindemiths Die Harmonie der Welt, Richard Strauss’ Metamor­phosen, Igor Stravinsky’s Concerto in D groot en twee symfonieën van Arthur Honegger.

In 1936 bestelde Sacher een werk bij Bartók, die in 1937 zijn Muziek voor snaarinstrument, slagwerk en celesta op papier zette. Twee jaar later kreeg de Hongaar een nieuwe opdracht. Om hem de gelegenheid te geven ongestoord te werken, stelde Sacher zijn chalet in het vredige en rustieke Saanen ter beschikking van de componist. Bartók schreef er in ­augustus 1939 binnen zestien dagen zijn Divertimento.

Vergeleken met veel van zijn eerdere werken, is het Divertimento in het algemeen zeer toegankelijk. Van de dreigende politieke ontwikkelingen aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog – waarover Bartók zich destijds zeer druk maakte – is, in elk geval in de hoekdelen, niets te horen.

In deze snelle delen koos de componist een vorm uit ‘lang vervlogen tijden’: het ‘concerto grosso’ uit de Barok, waarin een kleine groep solisten (het zogenaamde ‘concertino’) wedijvert met het gehele orkest (‘ripieno’). Anders dan zijn vroeg-achttiende-eeuwse voorgangers giet Bartók het openingsdeel in de (sinds latere tijden gangbare) sonatevorm, met een ritmisch eerste thema en een melodischer tweede gegeven. De componist gebruikt oude (kerk-)toonsoorten, die we uit de volksmuziek kennen.

Heel anders van toon is het duistere, chromatische en introverte tweede deel. Horen we in deze dodenmars wél de dreiging van de oorlog? In het dansante slotdeel (in rondovorm) keert de vrolijkheid van het openingsdeel terug. Bartók blijkt andermaal een voorbeeldige synthese tot stand te hebben gebracht tussen de volksmuziek en de ‘kunstmuziek’, en toont zich opnieuw een meester in het structureren van motivisch en thematisch materiaal.

Nadat hij op 17 augustus zijn Divertimento voltooid had, begon Bartók – nog in Zwitserland – aan zijn Zesde strijkkwartet. Dit zou het laatste werk zijn dat hij in Europa voltooide: in 1940 vertrok de Hongaar naar Amerika, waar hij in 1945 overleed.