Grenzeloos: Asko|Schönberg speelt Tansy Davies

Asko|Schönberg presenteert in dit programma muziek op én over grenzen. Tussen hoge kunst en pop en tussen culturen. Tansy Davies, composer in residence van Het Concertgebouw, schreef een nieuw stuk voor Asko|Schönberg.

Tegenwoordig geldt Louis Andriessen als de nestor van de Nederlandse muziek, maar in zijn jonge jaren was hij een rebel. In 1969 verstoorde hij met onder anderen Reinbert de Leeuw en Misha Mengelberg een concert van het Concertgebouworkest. Uit onvrede over het gebrek aan het enthousiasme bij orkesten voor zijn muziek besloot hij nooit meer te schrijven voor symfonieorkest – een gelofte die hij inmiddels heeft gebroken.

In 1972 richtte hij samen met saxofonist Willem Breuker Orkest De Volharding op, gevormd uit een combinatie van musici uit de klassieke muziek en de jazzwereld. Geïnspireerd door zulke uiteenlopende bronnen als minimal music, jazz en Stravinsky creëerde Andriessen een geheel eigen stijl, de zogenoemde Haagse School.   

Deze wordt gekenmerkt door transparante klankweefsels, felle ritmes en hoekige structuren. Die herkennen we ook in Hout, een beukend stuk voor tenorsax, marimba, elektrische gitaar en piano. Het bestaat uit korte staccato thema’s die elkaar razendsnel opvolgen in zo’n strikte canon dat het lijkt alsof ze unisono gespeeld worden, zij het met minieme afwijkingen. 

Als derde huiscomponist op rij van Het Concertgebouw woonde de Britse Tansy Davies drie maanden in Amsterdam. Tijdens haar verblijf werden verschillende stukken van haar uitgevoerd en in december was zij jurylid bij de compositiewedstrijd van het Alba Rosa Viva! Festival. Ze snoof gretig de sfeer op in de stad, bezocht concerten en musea en ontmoette verre verwanten, om inspiratie op te doen voor een nieuwe compositie voor Asko|Schönberg.

Zelf wonend vlak bij de monding van de Theems was ze met name gefascineerd door het vele water en de woonboten in de grachten. Ze dacht aan de mensen die per schip van en naar de koloniën reisden en aan de ‘Soul Canoe’ die ze tijdens een tentoonstelling in Londen had gezien. Deze ceremoniële kano uit West-­Papoea is gevuld met uit hout gesneden wezens, die haar herinnerden aan de huidige bootvluchtelingen – Davies haakt vaker aan bij actuele thema’s.

Al deze indrukken vonden hun weerslag in haar pas afgelopen maand voltooide compositie Soul Canoe. Het driedelige stuk is gezet voor drie blazers, drie strijkers, slagwerk, piano, elektrische gitaar en accordeon. Alle delen hebben hetzelfde trage tempo.

Soul Canoe opent met ‘Floating, spacious’, (vloeiend, ruimtelijk). Tegen een achtergrond van tremolerende ­blazers, strijkers, marimba en piano plaatst de gitaar golvende motiefjes, terwijl de accordeon langgerekte clusters speelt. In het hierop volgende ‘Searing, intoxicating’ (schroeiend, bedwelmend) omkringelen blazers en strijkers elkaar in zwierige cantilenen. De gitaar speelt akkoorden in een zestiendenritmiek, de accordeon volhardt in zijn aangehouden clusters, tegen zacht geroffel van een basdrum. 

Het derde en laatste deel, ‘Mercurial. Light, playful, nervous’ (Kwikzilverig. Licht, speels, zenuwachtig), opent met snelle, door alle registers springende figuurtjes van piano, gitaar en accordeon. De overige instrumenten volgen al snel, waarna een spel ontstaat tussen nerveuze, dichtgepakte texturen en passages waarin de spanning even wordt losgelaten en ruimte ontstaat voor bespiegeling. Een treffende verbeelding van de wisselende gemoedstoestanden van mensen die in wrakke bootjes een onzekere toekomst tegemoet gaan.

Als tiener speelde Tansy Davies gitaar en basgitaar in popbands waarin ze ook zong. ‘We deden bijvoorbeeld covers van The Police’, zei ze hierover tegen ondergetekende. ‘Het was heel kleinschalig, we traden op in kroegen maar toerden niet door het land.’ Wat haar aantrekt in rockmuziek is de lichamelijkheid ervan: ‘Bij een gitaar draait alles om het dansen, it’s music from the hips not from the lips.’  

Haar achtergrond in het clubcircuit is duidelijk hoorbaar in Salt Box. De titel verwijst naar de houten kist op oorlogsschepen waarin de munitie werd beschermd tegen vocht. Het stuk opent met gedempt geklop en getimmer op band, waartegen een keyboard trage melodielijnen plaatst. Gaandeweg produceren strijkers en houtblazers scherpe uithalen en dissonante klanken, gelardeerd met felle interrupties van het slagwerk. Het lijkt een wilde improvisatie. 

Zelf zei ze hierover: ‘Ik wilde de sfeer treffen van het waterlandschap en de imposante luchten van de kustlijn van Noord-Kent, maar ook de treurige aanblik van de majestueuze, vervallen gebouwen van de Chatham Werf.’ Een criticus sprak na de première van ‘een klopgeest in de dorpskerk’.

Martijn Padding studeerde bij Louis Andriessen. Hij houdt van tegenstellingen tussen het logische en het onlogische. Zijn werk heeft vaak een humoristische ondertoon en maakt geregeld gebruik van theatrale elementen.

Dat geldt zeker voor Gesprek, dat hij samen met zijn vroegere docent componeerde. Het stuk was onderdeel van een project van Slagwerk Den Haag rond het vermaarde Double Music voor slagwerkkwartet van John Cage en Lou Harrison uit 1941. Dit leidde tot zeven nieuwe stukken van veertien componisten. 

Gesprek is een hilarische, vijf minuten durende act waarin twee slagwerkers elkaar af lijken te willen troeven in virtuositeit – alleen bespelen zij geen instrumenten maar produceren ze een scala aan geluiden met hun eigen lichaam. Ze sissen, snuiven, grommen, klakken met hun tong en knippen met hun vingers terwijl ze onderwijl een levendig mimespel opvoeren. Soms bekijkt de een misprijzend de capriolen van de ander, de armen demonstratief over elkaar geslagen, om vervolgens zelf weer los te barsten in een klankballet. 

De partituur bestaat uit exact genoteerde klanken, ritmes en toonhoogtes. Deze zijn ontleend aan een gesprek tussen Andriessen en Padding waaruit de klinkers zijn weggefilterd. De gebaren zijn vrij maar moeten gerelateerd zijn aan de uitgestoten geluiden, zodat elke uitvoering anders is.