Jaap van Zweden dirigeert Mahler 7 bij het Concertgebouworkest

Koninklijk Concertgebouworkest 
Jaap van Zweden dirigent

Dit concert maakt deel uit van de serie E. 
Het concert van vrijdag 8 maart wordt opgenomen door AVRO­TROS voor uitzending op zondag 10 maart om 14.00 uur via NPO Radio 4.

Lees ook het achtergrondverhaal: 'Ooren dat hij heeft, - ooren!', over Mahler als dirigent bij het Concertgebouworkest

Beluister Mahlers Zevende symfonie:

Gustav Mahler (1860-1911)

Zevende symfonie (1904-05)
Langsam (Adagio) - Allegro risoluto ma non troppo
Nachtmusik: Allegro moderato
Scherzo: Schattenhaft 
Nachtmusik: Andante amoroso
Rondo-Finale: Allegro ordinario

er is geen pauze
einde ± 21.40 uur

Toelichting

Gustav Mahler 1860-1911

Zevende symfonie

door Jos van der Zanden

Dat Alma Mahler na de dood van haar man de ­kolossale van diens ­Zevende symfonie cadeau deed aan het Concert­gebouworkest, mag niet verbazen. Geen andere Europese stad was de componist zo dierbaar geweest als Amsterdam, dat hij welgemeend zijn tweede thuishaven noemde.

Keer op keer was hij er met open armen ontvangen, door Willem Mengelberg, door het orkest, door Alphons Diepen­brock, en door tal van Mahlerianen die in het laatromantische maar hoogst originele idioom van de meester iets van blijvende waarde herkenden, in weerwil van avant-gardistischer stromingen die zich aandienden. Persoonlijke verhoudingen speelden vanzelfsprekend ook een rol.

Na bijna een eeuw mag een historicus de ogen niet sluiten voor het feit dat Het Concertgebouw in belangrijke mate gerund werd door personen van joodse origine, die zich juist om die reden met de componist verbonden voelden. Met een ronduit antisemitische pers in Wenen was Amsterdam voor Gustav Mahler een verademing. Voorop stond voor muzikaal Amsterdam natuurlijk het onvergelijkelijke meesterschap van de componist, zijn vermogen om een klankenspectrum te ontvouwen dat te evenaren noch te imiteren was. 

Ook de huidige muziekliefhebber heeft gewoonlijk aan enkele seconden genoeg om het karakterieke Mahler­geluid te herkennen. Dat geldt ook voor de Zevende symfonie – anderhalf uur bonte kleurenpracht vormgegeven in een langgerekte tocht van een duister b klein naar een stralend C groot, met onderweg tal van wonderlijke vergezichten en ontmoetingen. Je weet bij Mahler nooit welke kant het op zal gaan, waar de schielijke harmonische overgangen, schurende vlakken en hevige contrasten toe zullen leiden. Feitelijk is alleen het een constante: in elk van de vijf delen heerst op dat vlak herkenbaarheid. Soms breekt zelfs het dansante door. De Weense bijvoorbeeld, maar dan in parodie, of de zwierige Ländler van een rokerig cafézaaltje. Nu eens is er een Richard Strauss-achtige olijke knipoog, dan weer kan vanuit het niets een mandoline opduiken, een gitaar, of een klagend solo-instrument dat met de tutti-spelers wedijvert.

Na de ‘tragische’ Zesde symfonie, met zijn hamerslagen in de Finale, keert in de Zevende het leven – en de levenslust – terug. Dat gaat echter niet zonder slag of stoot. De Zevende laat zich nog het beste kenschetsen als een louteringsproces. Met het op een langzame treurmars lijkende begin knoopt de symfonie aanvankelijk bij haar voorganger aan. Volgens een anekdote zouden de ritmische motieven en de sfeer geïnspireerd zijn door de roeiers tijdens een overtocht van Krumpendorf in de Dolomieten naar Mahlers woonplaats Maiernigg.

Het openingsdeel werd het laatst voltooid en is het meest doorwrocht. Toch is het muzikale materiaal in het deel heel beperkt, Mahler gaat er economisch mee om. Een paar motieven slechts bepalen de muziek, nu eens zangerig, dan weer ironisch-koddig of doldwaas-uitbundig. Na ongeveer tien minuten klinkt een omslagpunt, bij een signaal. Na momenten van etherische verstilling neemt ‘openbaringsmuziek’ – waarbij muzikale conflicten en dramatiek plaats maken voor opperste transparantie en – het over: een lange eindspurt naar een . Twee delen ‘Nachtmusik’ in gematigd tempo omsluiten een kerndeel (). Het zijn niet bepaald -achtige idyllen. Het eerste opent met een ­fascinerend stukje blazerscontrapunt, bijna (Mengelberg beweerde dat Rembrandts Nachtwacht er model voor stond). De tweede ‘avondmuziek’ opent dansant, maar wordt steeds grilliger. 

De symfonie kent geen extra­muzikaal programma, maar de sfeer is opvallend pastoraal. In het centrale Scherzo (met de aanduiding ‘Schattenhaft’: schemerig, schimmig) komt de Weense wals in macabere gedaanten voorbij, met een folkloristisch in het gedeelte. In de reprise van dit deel ­implodeert de muziek bijna en dreigt te vervallen tot flarden. De grootse finale maakt de symfonie perfect symmetrisch, maar het uitgebreide, onstuimige deel heeft niet het raffinement van het openingsdeel. Er zijn citaten van Richard Wagner en Franz Léhar ingevlochten en hier en daar wordt het banale dicht benaderd (bijvoorbeeld met aandoende figuren) zonder dat sprake is van persiflage.

In 1909 klonk deze muziek voor het eerst in Nederland, zowel in Amsterdam als Den Haag, met de componist zelf in een hoofdrol. Een week lang had Mengelberg op het werk gebuffeld met zijn orkest. Hoe de repetities verliepen, kunnen we opmaken uit uitspraken van meerdere oud-orkestleden (zie pagina 58). Mede dankzij de voorbereiding en aanwezigheid van Mengelberg resulteerde het in een succes; Mahler triomfeerde als .

In Den Haag verliep het zorgelijker. Ook een wandeling bij Scheveningen kon Mahlers chagrijn daarover niet wegnemen. Hij besloot derhalve dat dit zijn laatste bezoek was geweest aan Nederland. Reikhalzend keek hij uit naar het moment dat hij weer in de trein kon stappen, ook al omdat hij een flinke kou had gevat. Bij het afscheid vergat hij niet Mengelberg en zijn vrouw Tilly hartelijk te bedanken voor de gastvrijheid die hem was geboden in hun woning aan de Van Eeghenstraat. Hij deed dat met een gedichtje, dat hij ter plekke verzon:

Ich lob’ mir Hotel Mengelberg, 
das sicher ist der Engel Werk,

damit ein armer Musikant 
findt’ manches Mal der Heimath Land.
 

Biografie

Koninklijk Concertgebouworkest, orkest

Al 138 jaar brengt het Koninklijk Concertgebouw­orkest muziek tot leven. Het Amsterdamse orkest wordt wereldwijd geroemd om zijn unieke klank en zijn veelzijdige repertoire en heeft het voorrecht om met de meest vooraanstaande en en solisten te mogen samenwerken. Klaus Mäkelä, met wie sinds 2020 een hechte band bestaat, wordt in 2027 chef-dirigent. Zijn voorgangers waren Willem Kes, Willem Mengelberg, Eduard van Beinum, Bernard Haitink, Riccardo Chailly (sinds 2004 conductor emeritus), Mariss Jansons en Daniele Gatti. Iván Fischer is honorair gastdirigent.

Jaarlijks geeft het orkest zo’n 130 concerten. Thuis, in Het Concertgebouw, maar ook in de meest prestigieuze concertzalen wereldwijd. Daarmee is het Concert­gebouworkest een ambassadeur voor Nederland. Hare Majesteit Koningin Máxima is beschermvrouwe van het orkest.
Vanaf het begin is veel samengewerkt met componisten. Zo dirigeerden Richard Strauss, Gustav Mahler, Arnold Schönberg en Igor Stravinsky zelf meer dan eens het Concertgebouworkest. Jaarlijks gaan meerdere opdrachtwerken in première.

Het orkest ziet het als zijn verantwoordelijkheid om de kracht van symfonische muziek door te geven. Via de Academie van het Concertgebouworkest en het internationale jeugdorkest Young delen orkestmusici hun kennis, ervaring en liefde voor het vak met volgende generaties. Voor veelbelovende dirigenten zijn er de Ammodo Masterclass en het Bernard Ha­itink Associate Conductorship. Met vernieuwende concertvormen en uitvoeringen buiten de concertzaal inspireert het orkest nieuwe luisteraars.

Het grootste deel van de inkomsten haalt het Concertgebouworkest uit concerten in binnen- en buitenland. Het orkest is dankbaar voor de steun die het ontvangt van zijn publiek, het Ministerie van OCW, de gemeente Amsterdam, global partners ING, Booking.com en The Magnum Ice Cream Company, en vele sponsoren, fondsen en donateurs wereldwijd.

Bekijk hier alle musici van het Koninklijk Concertgebouworkest

Jaap van Zweden, dirigent

Sinds 1 september 2026 is Jaap van Zweden chef- van het Orchestre Philharmonique de Radio France, en sinds 2024 staat hij aan het hoofd van het Seoul Philharmonic Orchestra; daarvoor leidde hij de New York Philharmonic (2018-2024), het Hong Kong Philharmonic Orchestra (2012-2024) en het Dallas Symphony Orchestra (2008-2018).

De in Amsterdam geboren musicus studeerde aanvankelijk viool bij Davina van Wely, en nadat hij in 1977 het Nederlands Vioolconcours ‘Oskar Back’ had gewonnen vertrok hij op zijn zestiende naar de Juilliard School of Music in New York – om vervolgens met negentien jaar de jongste concertmeester uit de geschiedenis van het Concertgebouworkest te worden.

In 1996 verruilde Jaap van Zweden zijn strijkstok definitief voor de baton, en zijn eerste chef-schappen vervulde hij bij het Orkest van het Oosten, het Residentie Orkest, de Filharmonie in Antwerpen en het Radio Filharmonisch Orkest (2005-2013). Als gastdirigent werkte hij met het London Philharmonic Orchestra, de Berliner en de Wiener Philharmoniker, het Gewandhausorchester Leipzig, het Orchestre de Paris, het Tonhalle-Orchester Zürich en de orkesten van Los Angeles, Cleveland, San Francisco en Cincinnati.

Het Concertgebouworkest dirigeerde hij voor het eerst in 1998 en meest recent in januari 2026. In 2023 ontving Jaap van Zweden de Concertgebouw Prijs. Onder zijn recente optredens waren Mahlers Zesde en Zevende symfonie met het Chicago Symphony Orchestra in het Mahler Festival 2025, twee avonden met de Hong Kong Philharmonic ter afsluiting van de VriendenLoterij ZomerConcerten 2025 en de afsluiting van de zomerprogrammering van 2026 met het Seoul Philharmonic Orchestra.