Jonge Nederlanders: Noa Wildschut speelt Saint-Saëns

Franz Schubert schreef tijdens zijn korte leven niet alleen vele honderden liederen, maar ook veel intieme, fantasierijke kamermuziek. Zijn oeuvre voor viool en piano is klein maar hoogwaardig: hij componeerde drie sonates in 1816, de Sonate in A groot in 1817 en tijdens zijn laatste levensjaren het Rondo brillant en de Fantasie in C groot.

De eerste drie charmante sonates staan sinds de postuum verschenen uitgave van Anton Diabelli bekend als ‘sonatines’: kleine sonates met een licht karakter. Met deze term hoopte Diabelli ook amateurs te verleiden tot het aanschaffen van deze partituren.

Schuberts Sonate in A groot, ook wel ‘Grand duo’ genoemd, ontstond in de zomer van 1817 maar werd pas lang na zijn dood gepubliceerd, in 1851. Deze sonate is complexer en groter van opzet dan de drie sonatines, met een evenwichtigere verhouding tussen beide instrumenten.

De violist en de pianist voeren samen een interessante dialoog, soms geduldig naar elkaar luisterend, soms elkaar ophitsend tot grote climaxen. Opvallend zijn de verrassende harmonische wendingen en de afwisseling tussen lange, zangerige melodieën en korte ritmische figuren. Schubert schreef deze sonate en de drie sonatines waarschijnlijk voor zijn broer Ferdinand, een getalenteerd violist met wie hij ook regelmatig strijkkwartet speelde.

De Franse componist, pianist en organist Camille Saint-Saëns heeft een aantal ­belangrijke werken voor viool geschreven, waaronder drie vioolconcerten, de Havanaise en Introduction et Rondo capriccioso.

Dat laatste werk is net als het favoriete Derde vioolconcert opgedragen aan Pablo de Sarasate, een Spaanse vioolvirtuoos die wereldwijd werd geroemd om zijn briljante spel. Hij gaf Saint-Saëns regelmatig tips over wat er technisch allemaal mogelijk was op een viool. Het lijkt wel alsof de componist al deze tips in zijn Introduction et Rondo capriccioso heeft verzameld.

Het stuk zit vol met indrukwekkende snelle passages, uitdagende dubbelnoten en ingewikkelde streektechnieken en tegelijkertijd bevat het ook uiterst aantrekkelijke melodieën en opzwepende Spaanse ritmes.

Het was een prachtig geschenk voor zijn vriend Sarasate, die met deze compositie uitstekend kon demonstreren hoe goed hij zijn instrument beheerste. ‘Met zijn magische strijkstok speelde hij mijn composities over de hele wereld’, schreef Saint-­Saëns in 1908. En zo werden zijn vioolstukken mede dankzij Sarasate ­wereldberoemd. 

Als het aan de autoritaire vader van César Franck had gelegen was zijn zoon beroemd geworden als een rondreizende pianovirtuoos. Een solocarrière heeft deze Belgisch-Franse musicus echter nauwelijks gehad, hij is veeleer bekend geworden als orgeldocent en componist.

In de Parijse scene was hij regelmatig te gast tijdens de muzikale soirees van de ‘Société nationale de musique’, opgericht door Saint-Saëns. De laatste jaren van zijn leven werd Franck zelfs verkozen tot voorzitter van dit gezelschap, omdat de leden niet langer tevreden waren met het conservatieve beleid van ­Saint-Saëns. Francks Sonate in A groot was een huwelijksgeschenk voor Eugène Ysaÿe, de Belgische ­sterviolist die ook regelmatig te gast was in deze Parijse kring.

Mede dankzij Ysaÿe behoort dit lyrische stuk tot de bekendste en meest geliefde sonates voor viool en piano. Een aantrekkelijk kenmerk van deze sonate is dat aan elkaar verwante thema’s regelmatig terugkeren in de verschillende delen (het door Franck ontwikkelde ‘cyclische principe’). Zo is het vrolijke laatste deel bijvoorbeeld een feest der herkenning, omdat verschillende passages uit de voorafgaande delen terugkeren.

De populaire Danse macabre van Camille Saint-Saëns is tegenwoordig vooral bekend als orkestwerk, maar de eerste versie was voor zang en piano, gebaseerd op het gelijknamige gedicht van Henri Cazalis (1840-1909). Daarnaast schreef Saint-Saëns nog twee versies voor viool en ­orkest en voor viool en piano.

De soloviool­partij vertegenwoordigt de Dood, die met zijn betoverende klanken op een vals gestemde viool de doden tot leven wekt om samen te gaan dansen. Opvallend in de orkestversie is de bewust verkeerd gestemde viool (scordatura) van de solist, de hoogste snaar klinkt een halve toon lager.

De duivelse akkoorden waarmee de vioolsolo begint kunnen daardoor met twee losse snaren worden gespeeld. In de versie met piano klinken deze akkoorden even ‘vals’, maar de violist speelt ze in positie, omdat de e-snaar normaal is gestemd. In deze versie moet de violist het spookverhaal vertellen zonder hulp van de andere orkest­instrumenten.

De beroemde twaalf klokslagen rond middernacht aan het begin van het stuk (harp), de rammelende botten van de dansende skeletten (xylofoon) en het gekraai van de haan die de dageraad en tevens het eind van de dodendans aankondigt (hobo) klinken nu allemaal in de vioolpartij.