Karin Strobos, Thomas Beijer Brahms: Die Schönde Magelone

Hoewel er regelmatig liederen van Johannes Brahms klinken in de Kleine Zaal is het programma van vanavond uniek. Mezzo­sopraan Karin Strobos presenteert samen met pianist Thomas Beijer en acteur Sieger Sloot Die schöne Magelone, een liedcyclus van Brahms die maar zelden wordt uitgevoerd. Deze mini-opera, het enige dramatische werk dat Brahms heeft geschreven, gaat over de avonturen van ridder Peter en de beeldschone Napolitaanse prinses Magelone. 

Naast indrukwekkende koorwerken en symfonieën, virtuoze pianostukken en intieme kamer­muziekwerken schreef Brahms ook honderden liederen voor zang en piano. Denk bijvoorbeeld aan de bekende Zigeunerlieder, Liebeslieder, Deutsche Volkslieder en Vier ernste Gesänge. Voor zijn liederen gebruikte Brahms lang niet altijd teksten van beroemde schrijvers als Johann Wolfgang von Goethe en Heinrich Heine.

Veel vaker koos hij voor teksten van minder bekende tijdgenoten zoals Georg Friedrich Daumer en Karl Candidus. ‘Goethes gedichten zijn zo perfect dat geen enkele muziek deze werken kan verbeteren’, zo zou Brahms eens gezegd hebben. Als fervent lezer was hij goed op de hoogte van de Duitse literatuur. Voor Die schöne Magelone greep hij terug op een sprookjesbundel van Ludwig Tieck uit 1797.

In Liebesgeschichte der schönen Magelone und des Grafen Peter von Provence beschrijft Tieck de avonturen van de middeleeuwse ridder Peter uit de Provence in een gemoderniseerde versie. Zo ontbreekt de middeleeuwse, religieuze context en bevat Tiecks versie van het sprookje romantische elementen zoals uitgebreide natuurbeschrijvingen. Tieck voegde gedichten toe aan het verhaal, die de onrustige gevoelens van ridder Peter en de andere personages weerspiegelen.

Brahms kende de sprookjes van Tieck goed, maar waarschijnlijk was het de zanger Julius Stockhausen die hem op het idee bracht om Tiecks ridderverhaal te gebruiken voor een reeks nieuwe liederen. Brahms hoorde de zeven jaar oudere bariton voor het eerst optreden in 1856 in de titelrol van Mendelssohns Elias. Hij was zo onder de indruk van deze zanger, dat hij contact zocht. Al snel gingen ze samen op tournee met onder ­andere Schuberts Die schöne Müllerin en Schumanns Dichterliebe en zo ontstond een levenslange vriendschap.

Van 1861 tot 1869 werkte Brahms aan Die schöne Magelone, waarvoor hij vijftien gedichten van Tieck selecteerde. Hij droeg de cyclus op aan zijn vriend Stockhausen en samen brachten ze de liederen in première in Hamburg in 1869. Helaas werd het werk niet enthou­siast ontvangen, mogelijk omdat het publiek de liederen niet goed begreep zonder begeleidende tekst van Tieck.

Brahms en Stockhausen verschilden daarover van mening. Brahms vond dat het niet nodig was om het verhaal van ridder Peter en zijn geliefde Magelone te vertellen, omdat het publiek de sprookjes van Tieck immers wel kende. Bovendien bepleitte Brahms dat zijn ‘romances’, zoals hij zelf aan deze liederen refereerde, op zichzelf stonden en daarom niet steeds in verband moesten worden gebracht met Tiecks verhaal.

Stockhausen was het daar niet mee eens. Hij was voorstander van het toevoegen van een verteller, omdat de sprookjes van Tieck kennelijk steeds minder werden gelezen: ‘Ik denk dat de compositie beter te begrijpen is met het bijbehorende verhaal, vooral ook omdat het huidige publiek maar al te graag naar programmamuziek luistert’, zo concludeerde Stockhausen in een brief aan Brahms. Voor de hedendaagse luisteraar is het overigens beslist noodzakelijk dat het verhaal wordt verteld, want de avonturen van ridder Peter en prinses Magelone komen niet voor in de bekende sprookjesboeken van Andersen, de gebroeders Grimm of Moeder de Gans.

Omdat het sprookje vanavond wordt verteld door acteur Sieger Sloot is het nu niet nodig om een samenvatting te geven. Zo blijven de vele omzwervingen die ridder Peter moet maken voordat hij uiteindelijk zijn geluk zal vinden nog even geheim. Tijdens het concert zal echter volledig duidelijk worden aan welke omstandigheden en gevoelens de vijftien romances van Brahms refereren.

Op een paar uitzonderingen na is ridder Peter steeds de protagonist. Zijn wisselende stemmingen van enthousiaste wereldveroveraar tot hopeloos verliefde romanticus en van optimist tot wanhopige twijfelaar klinken terug in de liedteksten en zijn soms ook herkenbaar in de muziek, ook al ontkende Brahms zelf dat zijn muziek het verhaal letterlijk illustreerde. Zelfs zonder bijbehorende teksten doet het ritme in ‘Keinen hat es noch gereut’ denken aan de galop van een paard en zijn allerlei natuurverschijnselen herkenbaar in de muziek, zoals de woeste golven in ‘So tönet denn, schäumende Wellen’ en het kabbelende beekje in ‘Ruhe, Süssliebchen’: het beroemde wiegenlied waarin de geliefden eindelijk in elkaars armen in slaap vallen. In twee gedichten is de ik-persoon een vrouw.

In ‘Wie schnell verschwindet so Licht als Glanz’ weer­klinkt het verdriet van prinses Magelone die in de steek is gelaten door haar geliefde en in ‘Geliebter, wo zaudert dein irrender Fuss?’ zingt haar concurrente ­Sulima, de dochter van de sultan die ook verliefd is op ridder Peter, vrolijk en verleidelijk. Het laatste lied is een soort epiloog die de eeuwige, trouwe liefde bejubelt.