Wiener Philharmoniker en Leonidas Kavakos: Mozart

In dit concert staan twee van de grootste componisten uit de westerse cultuur centraal, Joseph Haydn en Wolfgang Amadeus Mozart. Ze behoorden tot verschillende generaties maar waren goed bevriend. Haydn kwam ter wereld in een boerengehucht in Oostenrijk en werd de beroemdste componist van zijn tijd.

Zijn eerste werken schreef hij in Wenen in de tijd dat Bach in Leipzig nog net niet gestorven was en Mozart in Salzburg nog niet geboren. Zijn laatste werken componeerde Haydn toen Mozart al meer dan tien jaar dood was en Beethoven zijn Derde symfonie, ‘Eroica’ neerschreef.

In de tussentijd had Haydn zich ontwikkeld van een dienstbare kapelmeester in de provincie tot een vrij scheppend kunstenaar met wereldfaam. Hij schudde de handen van prinsen, koningen en keizers, maar verwerkte de talloze volksmelodieën van de man en vrouw in de straat in zijn muziek. ‘Mijn taal verstaat men in de hele wereld’, zei hij ooit tegen Mozart.  

Haydn: Symfonie nr. 97

De bekendste van de ruim honderd symfonieën van Haydn werden de werken die hij na 1790 schreef, het jaar dat zijn broodheer vorst Paul Anton II Esterházy de hofkapel ophief en Haydn naar Wenen verhuisde. Dankzij zijn nieuw verworven vrijheid kon Haydn een tweetal reizen naar Engeland maken, in 1790 en 1794.

Een van de symfonieën die hij in zijn koffer had was de Symfonie in C groot die onder Haydns leiding haar première beleefde in Londen op 3 mei 1792. Ze is een mooi voorbeeld van de vele briljante symfonieën in dezelfde toonsoort, veelal met trompetten en pauken. Voordat de symfonie met een krachtige impuls en een fanfare-achtig motief in beweging komt, is er een machtige klankpoort, een langzame inleiding die de oren op scherp zet.

Daarna volgt een mooi spel met de conventies en hoe die naar de hand te zetten of zelfs te ondergraven: grote dynamische contrasten, daverende akkoorden maar ook tedere strijkers-lijnen, stralende consonanten maar ook kwijnende dissonanten. In het langzame deel met variaties toont Haydn zich een meester van de metamorfose, zowel in de zin van melodische en harmonische variatie als in subtiele orkest-effecten.

Die variatiekunst klinkt verder door in het menuet met trio, waar geen enkele herhaling letterlijk is maar steeds weer anders. De snelle Finale is vol esprit, een stuiterende stroom muziek vol buitelende vondsten, terugkerende refreinen (rondo-vorm), en zowaar een vioolsolo, vlak voor de ferme slot-akkoorden.  

Aangespoord door zijn vader Leopold leverde Mozart in zijn Salzburgse jaren opvallend veel vioolmuziek af, waaronder maar liefst vijf vioolconcerten. Het Vijfde vioolconcert in A groot is daarvan het omvangrijkste stuk en volgens velen het beste vioolconcert uit de tweede helft van de achttiende eeuw. Het geeft een goede indruk van Mozart als jonge violist-componist. Het ademt de toen heersende smaak van élégance en toegankelijkheid, en sluit aan bij Johann Christian Bach, Dittersdorf, Vanhal, de vroege Haydn en Boccherini. De pompeuze Barok is begraven, hier heerst een nieuwe bevalligheid. Er zijn plotselinge dynamische accenten zoals bij het destijds beroemde orkest uit Mannheim, vooral in de snelle delen. Alle toondichters uit Mozarts tijd waren in de ban van dit hoforkest van keurvorst van Pfalz-Bayern Carl Theodor: ‘Geen orkest ter wereld heeft ooit dat van Mannheim overtroffen. Zijn forte is een donder, zijn crescendo een waterval, zijn diminuendo een kabbelende kristalstroom in de verte, zijn piano een lentebries. De blaasinstrumenten worden alle zo te pas gebracht als het moet; zij heffen en dragen of vullen en bezielen de storm der violen.’ Zo bejubelde Christian Daniel Friedrich Schubart het Mannheimse orkest in zijn Ideen zu einer Ästhetik der Tonkunst (Wenen, 1806).

Mozart is kwistig met de zogenaamde ‘Mannheimer Rakete’, een melodie die als een muzikale vuurpijl plotseling omhoog of omlaag kan schieten. En natuurlijk de ‘Mannheimer Seufzer’ (zuchtende figuur) die in alle delen te horen is en de melodie iets smachtends geeft. Alleen al de langzame binnenkomst van de viool na een snelle orkestinleiding is een vondst van formaat. Het prachtige langzame deel lijkt een opera-aria waarvan de tekst is weggelaten. En het laatste deel begint als een lyrisch en sierlijk menuet, maar mondt tijdelijk uit in zwierige en heftige ‘zigeunermuziek’ die het concert de bijnaam ‘Turks’ heeft bezorgd. Oostenrijkse elegantie en Ottomaanse wildheid verenigd in de muziek van een jongeman van negentien.

‘Hier beleefde ik de gelukkigste muzikale uren van mijn leven. Deze kleine man en grote meester gaf twee improvisaties ten gehore op een pianoforte met pedaal, zo prachtig! zo prachtig! dat ik helemaal buiten mezelf was. Hij vervlocht de moeilijkste passages met de mooiste thema’s. Zijn vrouw sneed ganzenveren bij voor de kopiist, een leerling was aan het componeren, een vierjarig jongetje liep in de tuin en zong recitatieven, kortom, alles rondom deze schitterende man was muziek!’ 

Dat schreef de Deense acteur Joachim Preisler na een zondagse visite aan Mozart in Wenen in augustus 1788. Twee weken eerder, op 10 augustus, had Mozart de laatste hand gelegd aan een symfonie waarin hij ‘de moeilijkste passages had vervlochten met de mooiste thema’s’. Het was de laatste en meest complexe symfonie die hij ooit schreef, de Symfonie nr. 41 in C groot, de laatste van het grote drietal uit de zomer van 1788. Mozart beleefde toen zorgelijke tijden.

Hij ging gebukt onder grote financiële misère en een sterk teruglopende interesse voor zijn muziek in de kringen van adellijke geldschieters. Zijn opera Don Giovanni was wel warm onthaald in Praag maar sloeg niet aan in Wenen, en het Weense publiek stond niet langer te trappelen bij zijn concerten. Bijna alle culturele activiteiten waren stilgelegd vanwege de nieuwe oorlog tussen Oostenrijk en Turkije.

Mozarts inkomsten droogden op. Hij was gedwongen voor zijn gezin een goedkoper onderkomen te zoeken buiten het centrum van Wenen. In brieven probeerde hij de verhuizing nog als een zegen te brengen: ‘Ik heb hier meer vrije tijd om te werken nu ik niet meer zo wordt opgehouden door het vele bezoek.’ Maar een beetje afleiding had Mozart wel kunnen gebruiken, want hij kreeg nauwelijks opdrachten en had net zijn zes maanden oude dochtertje Theresia verloren.

In een brief aan een vrijmetselaarslogebroeder repte hij in die tijd over ‘donkere gedachten die ik met geweld moet verdrijven’. In die zomer van 1788 voltooide Mozart wel zijn drie laatste symfonieën, in zo’n zeven weken tijd. Was dit het geweld geweest waarmee hij zijn donkerste gedachten verdreef?

De Symfonie nr. 41 in C groot is sinds de vroege negentiende eeuw bekend als de ‘Jupiter’, naar de Romeinse oppergod, vanwege het verheven, goddelijke, stralende en optimistische karakter van de muziek.

Het was niet Mozart die het opschrift ‘Jupiter’ bedacht, maar de Engelse impresario Johann Peter Salomon, die met succes Haydn naar Engeland had uitgenodigd en ook geprobeerd had Mozart zover te krijgen. Het is tevens de meest gespeelde, beschreven, geanalyseerde en bejubelde symfonie van Mozart.

Robert Schumann schreef in 1835: ‘Over veel dingen in deze wereld kan men eigenlijk niets zeggen, zoals over Mozarts Symfonie in C groot, over veel van Shakespeare en sommige werken van Beethoven.’