Jonge Nederlanders: Raoul Steffani en Gerold Huber

Als er iets was waar men Robert Schumann niet van kon beschuldigen, was het consistentie. Het mag dan ook niet verbazen dat hij, terwijl hij in 1839 het lied nog als inferieure kleinkunst beschouwde, een half jaar later schreef: ‘O Clara, wat een zegen is het om liederen te schrijven. […] Het is een volledig ander soort muziek, een die niet door de vingers hoeft te gaan – veel melodieuzer en directer.’ De componist voegde de daad bij het woord, en schreef in dat jaar niet minder dan 138 liederen, waaronder Liederkreis, op. 24.

De bundel begint hoopvol. In een teder, verlangend Morgens steh’ ach auf und frage vraagt de zanger zich af of zijn geliefde deze dag naar hem zal komen. Groot is zijn teleurstelling als de avond valt en ze nog steeds niet is geweest. Maar dan komt ze eindelijk.

In Es treibt mich hin jagen zang en piano opgewonden achter elkaar aan terwijl de zanger de seconden telt tot de ontmoeting met zijn geliefde. Dan breekt ze zijn hart. De zanger probeert in het melancholieke Ich wandelte unter den Bäumen zijn pijn te vergeten, maar de vogels staan het niet toe; met enkele woorden, gehoord van een mooi meisje, storten ze de dichter terug in zijn schrijnende verdriet. 

Lieb Liebchen transformeert de piano in een kloppend hart. De zanger vergelijkt de ritmische slagen met het gehamer van een timmerman die een doodskist maakt. Kon het gehamer ophouden, dan kon hij eindelijk slapen. 

In Schöne Wiege meiner Leiden neemt de zanger afscheid van de stad waar hij zijn geliefde voor het eerst zag. De pianopartij, die eerst melancholiek voortkabbelt, raakt in een stroomversnelling als de zanger vertwijfeld betreurt dat hij het meisje ooit heeft ontmoet.

Om te vergeten verlaat hij zijn thuis per schip, en roept de matroos op te wachten (Warte, warte, wilder Schiffsmann). In een geagiteerde wervelwind van noten vergelijkt hij zijn geliefde met Eva, die de mensheid in het verderf stortte. Eenmaal onderweg kalmeert de zanger wat. Het schijnbaar serene Berg’ und Burgen schau’n herunter bezingt de schoonheid van het Rijnlandschap. Net zo mooi en net zo dodelijk als zijn geliefde.  

Anfangs wollt’ ich fast verzagen is voorbij voordat het begint. Boven de zware klanken van een begrafenismars verklaart de zanger dat hij het onverdraagbare gedragen heeft, maar vraag hem niet hoe… Met mirre en rozen (Mit Myrthen und Rosen) wil de zanger zijn liedboek begraven nu de liederen koud en dood zijn. Maar in de sprankelende melodie klinkt hoop: misschien zal ooit de liefde de liederen weer tot leven wekken.

Alban Berg zette de tekst Schliesse mir die Augen beide twee keer op muziek. De eerste keer was vroeg in zijn carrière, toen hij nog studeerde. Bijna twintig jaar later toonzette hij de tekst opnieuw, in een volledig andere stijl. De eerste versie van Schliesse mir die Augen beide, die hier vanavond wordt vertolkt, is een eenvoudig, laatromantisch lied. Op warme toon laat de zanger zich door de liefde in slaap sussen, de piano volgt en ondersteunt de zangstem in een volksliedachtige stijl.

Bergs Vier Lieder stammen uit dezelfde periode als zijn eerste versie van Schliesse mir die Augen beide. Maar zowel tekst als muziek lijken een mensenleven verwijderd. Terwijl Schliesse mir die Augen beide duidelijke wortels heeft in de laatromantische tonaliteit, begint Berg in zijn Vier Lieder te experimenteren met atonaliteit, in navolging van zijn leermeester Arnold Schönberg.

De traditionele harmonische klanken, waarin de luisteraar een soort ‘zwaartekracht’ ervaart richting een grondtoon, worden losgelaten, zodat alle noten min of meer gelijkwaardig zijn en de melodieën zwaartekrachtloos door de ruimte lijken te zweven. Hoewel de Vier Lieder niet volledig atonaal zijn, markeren ze een duidelijk omslagpunt in Bergs compositietechniek. Hier geen gemakkelijk in het gehoor liggende tonale melodie, maar chromatische akkoorden onder een verlaten zangstem. Hier geen warm wegzinken in de slaap, maar een koud verlangen naar de dood.

In Schlafen, schlafen schildert de pianopartij een desolaat landschap, terwijl een verslagen zanger zich afkeert van het leven. In een kaal Schlafend trägt man mich keert de zanger terug naar huis. Slapend of dood? Nun ich der Riesen Stärksten überwand is dramatischer, op wilde toon verhaalt de zanger van zijn avonturen. Warm die Lüfte schetst een schijnbaar vredig landschap, waar langzaam de lente doorbreekt en de nachtegaal zingt. En een meisje sterft zonder haar geliefde, onder de meedogenloze blik van een oude eik. 

Edvard Griegs Sechs Lieder zijn in meer dan één opzicht opmerkelijk. Tussen 1887 en 1890 gaf Grieg voorrang aan zijn carrière als pianist, en componeerde betrekkelijk weinig. Ook was het jaren geleden dat hij liederen schreef in het Duits. Meestal prefereerde hij zijn moedertaal, het Noors.

De cyclus begint met een opgewekte Gruss, waarin klokjes vrolijk doorklinken in de pianopartij, terwijl de zanger zijn geliefde een verlangende groet stuurt. Het verstilde Dereinst staat in schril contrast met zijn voorganger. Grieg zette de klagende tekst met een simpele, troostrijke melodie en een hymne-achtige begeleiding.

In Lauf der Welt verwondert de zanger zich over de vanzelfsprekendheid waarmee zijn relatie voortkabbelt. Grieg zette het als een puntig volksliedje, met in het middendeel een verrassend verspringend ritme. Die verschwiegene Nachtigall zingt in de piano, terwijl de zangeres in imitatie haar melodie versiert, zingend van een warme zomerdag met haar geliefde in het groen.

Het wiegende Zur Rosenzeit betreurt het verwelken van de rozen, en van de liefde. Maar in Ein Traum is er weer hoop. De zanger bezingt jubelend, met veel vocale acrobatiek, een droom die werkelijkheid werd, een lente die de bloesems opnieuw deed openen en de liefde opnieuw deed opbloeien.  

We blijven in Scandinavië. Jean Sibelius werd eind negentiende eeuw geboren in Finland, uit Zweedse ouders. Zijn eerste taal was Zweeds, en veel van zijn liederen zijn dan ook op Zweedse tekst. Drömmen is een van Sibelius’ vroege liederen, en spreekt van een onrustige nacht en onmogelijke dromen.

Het melancholieke Demanten på marssnön bezingt het geluk te sterven op het hoogtepunt. Sibelius koos een simpele zetting, een kristallen omlijsting van de diamant in de sneeuw. 

In Den första kyssen spreekt een meisje met de avondster over de eerste kus. Sibelius componeerde het lied in een vrije, vertellende stijl, bijna een recitatief, met een begeleiding die de zangpartij volgt en ondersteunt. Flickan kom ifrån sin älsklings möte, uit dezelfde bundel en van dezelfde dichter Johan Ludvig Runeberg (1804-1877), begint opgewekt, de heerlijke spanning van de geheime liefde, de pianopartij energiek en puntig.

In het voorlaatste couplet keert het tij, als het meisje op dramatische wijze bekent dat ze door haar geliefde bedrogen werd. Het lyrische Var det en dröm? betreurt een voorbije liefde. Of toch niet? Want ook al is het voorbij, het was de beste droom die de zanger kon hebben.