Wie klassieke pianolessen neemt, leert al jong de taal van Johann Sebastian Bach en Wolfgang Amadeus Mozart. Ook wanneer je opgroeit in Mexico-Stad, zoals componist Gabriela Ortiz. Haar grote inspiratiebronnen werden uiteindelijk Béla Bartók en Igor Stravinsky, die schaamteloos volksmelodieën door hun stukken weefden.

Maar Mozart is ze nooit vergeten. Zo’n twintig jaar geleden begon Ortiz aan een strijkkwartet ter gelegenheid van Mozarts 250ste verjaardag. ‘En de muzikale taal hierin moest lichtvoetig en absoluut vrij vloeien.’ In haar herinnering greep ze terug op het eerste van Mozarts drie ‘Pruisische’ strijkkwartetten (KV 575), waarvan ze fragmenten citeerde in haar Aroma Foliado (‘de geur van bladeren’). En Ortiz liet zich inspireren door de werkwijze van de Amerikaanse beeldend kunstenaar Suzanne Bocanegra (die is getrouwd met de componist David Lang, maar dat terzijde). Zij bracht in haar serie All the Petals een ode aan de Vlaamse barokschilder Jan Brueghel de Oude (1568-1628). Deze oude meester maakte enkele prachtige schilderijen over de menselijke reukzin. Het fascineerde Bocanegra. Haar installatie Sense of Smell baseerde zij op de Allegorie van de geur, die Brueghel schilderde met Peter Paul Rubens. Hierin zitten een vrouw en een kind in een tuin vol bloemen.

De kunstenares maakte ‘portretten’ van de afzonderlijke bloemblaadjes op het schilderij. Wat Ortiz hierin boeide, was de manier waarop Bocanegra de kunst van Brueghel interpreteerde en moderniseerde en zodoende ­‘nieuwe taal schiep’. Met dat principe in haar achterhoofd keek Ortiz naar het ‘Pruisische’ strijkkwartet in D groot van Mozart. Niet om het te herscheppen, maar om het binnen haar eigen Aroma Foliado nieuwe betekenis te geven.

In de lente van 1789 reisde Mozart door Noord-Duitsland om Bachs muzikale erfenis te ontdekken, maar ook en vooral om nieuwe en lucratieve opdrachten binnen te slepen om zijn permanente geldnood te lenigen. En dat laatste lukte. Hij speelde aan het hof van de Pruisische vorst ­Frederik Willem II – zelf een verdienstelijk cellist – die zes eenvoudige klaviersonates voor zijn dochter bestelde en zes strijkkwartetten voor zichzelf. 

Mozart begon nog bevlogen die zomer, maar kwam uiteindelijk niet verder dan één klaviersonate en drie strijkkwartetten, waarin de cello een grote rol kreeg. Een jaar na het bezoek aan de koning brachten acute geldproblemen de componist ertoe zijn drie voltooide Pruisische kwartetten aan een uitgever te verkopen. ‘Ik ben gedwongen om deze stukken – na alle uitputtende arbeid – weg te geven voor de prijs van een lied, alleen om weer wat contanten te hebben’, beklaagde hij zich.

Het Strijkkwartet in D groot, KV 575 is het eerste in de reeks. Het ademt zonnigheid en een levenslust die we gewend zijn van Mozart én van zijn grote voorbeeld in dit genre, Joseph Haydn. Maar de opzet was anders en groter dan voorheen: de strijkers krijgen zulke uitgesproken eigen stemmen dat het kwartet wel eens is bestempeld als ‘een sinfonia concertante’ zonder orkest. Voor de cello van Frederik Willem II schreef hij meerdere solo’s, onder meer een prachtige zangmelodie in het menuet. In het openingsdeel toont Mozart zijn operateske talent met een dialoog tussen twee karakters: de één warmbloedig en serieus, de ander grappend. In het zingende Andante horen sommige kenners Mozart verwijzen naar zijn lied Das Veilchen (1785), gebaseerd op een gedicht van Goethe over een vrouw die een viooltje – ­metafoor voor een mannenhart – vertrapt. Het strijkkwartet dankt er zijn bijnaam ‘het viooltje’ aan.

Gabriela Ortiz schreef Baalkah eind vorige eeuw voor het Kronos Quartet en ­sopraan Dawn Upshaw. Op verzoek van Kronos-primarius David Harrington maakte ze daarbij gebruik van inheemse teksten. Het Azteekse Nahuatl – de meest gesproken taal in Mexico na het Spaans – leek te lastig wat uitspraak betreft, en dus koos ze voor het exotischer Maya, met zijn korte en ritmische zinnen, woorden en lettergrepen. Ortiz baseerde zich op Boeken van Chilam Balam, spirituele geschriften over hoe de Maya’s de wereld zagen.

De meeste van deze boeken – geschreven in Latijns alfabet – dateren uit de tijd van de Spaanse conquistadores en daarna. De oorspronkelijke ­hiëroglyfen zijn door de kolonisten grotendeels vernietigd, omdat de kerk ze als goddeloos zag. De boeken waren voor de Maya’s een soort bijbel: behalve de geschiedenis en mythologie bevatten de geschriften ook kennis over astrologie, planten, dieren, seizoenen, landbouw en geneeskunde.

‘Ik ontdekte’, zegt Ortiz, ‘dat de Maya’s de wereld aan de hand van een kr­uis in vieren verdeelden. Daarbinnen waren verschillende tegenstellingen verbonden: het noorden was bijvoorbeeld zwart en het zuiden wit. Je had man en vrouw, oorlog en vrede. In het hart waar de lijnen kru­isten, stond een grote groene boom die de mensheid symboliseerde. Voor mij was dit een ideale vorm: de vier polen van het strijkkwartet en in het hart de menselijke stem.’