Franse meesters

Zoals bij een liedrecital zanger en pianist een gelijkwaardig duo vormen – wie spreekt er nog van pianobegeleiding? – zo leveren ook de componist en de tekstdichter een gelijkgeschakeld aandeel aan het lied, zeker aan het Franse lied. De zeven componisten in dit programma stellen dertien dichters aan u voor; Franse dichters (met uitzondering van de Duitse Heinrich Heine, al treedt hij aan in Franse bewerking). Ze zijn grof genomen tijdgenoten van de componisten: negentiende-eeuwers op twee na. Hun op muziek gezette gedichten vormen samen een klinkend college Franse liefdeslyriek, waarin uiteen­lopende emotionele verhoudingen en liefdesverhalen worden geëtaleerd.

Fauré en Debussy

Gabriel Fauré, de componist die de mélodie française haar moderne vorm gaf, is ruim vertegenwoordigd. Zijn vroege cyclus Poème d’un jour is een dramatische miniatuur: drie liederen die een complete liefdesgeschiedenis vertellen. In Rencontre gloeit de opwinding van de eerste ontmoeting. In Toujours staat de tijd even stil in een belofte van eeuwigheid, die in Adieu genadeloos wordt neergesabeld. Fauré doet dit zonder grote theatrale gebaren. De tragiek zit in de harmonie die van onderaf begint te schuiven, alsof het fundament van de liefdesemotie langzaam instort. 

In Le Secret wordt de geliefde verbeeld in de spanning tussen zeggen en zwijgen. In Au bord de l’eau verschijnt liefde als een stil moment aan de waterkant. Geluk is kwetsbaar. Zelfs in een ogenschijnlijk licht stuk, zoals ­Mandoline (op een tekst van Paul ­Verlaine), schuilt melancholie. ­Danseuse, een laat lied, toont hoe Fauré dwars door het leven heen kijkt: de dans is vreugdevol, maar ook een illusie die verdwijnt.

Met Claude Debussy’s Fêtes galantes verandert het poëtisch perspectief. De liederen, op teksten van Verlaine, openen de deur naar het symbolisme: naar poëzie die niet vertelt, maar suggereert. Les Ingénus roept een jeugdige, ontluikende liefde op. Het onheil wordt aangekondigd in Le Faune. De kille antwoorden in de dialoog van Colloque sentimental roepen een troosteloos gedoofd liefdesleven tevoorschijn. Ook de muziek in deze liederen suggereert meer dan zij zegt; melodieën en harmonieën zweven, ritmes vervagen, cadensen lossen op in verwachtings­volle stiltes. Zo vormt Debussy klank­landschappen die voortdurend van kleur veranderen.

Poulenc, Hahn en Ropartz

Met de Quatre poèmes de Guillaume Apollinaire van Francis Poulenc, geboren in het voorlaatste jaar van de negentiende eeuw, belanden we in een nieuwe tijd: in een modernistische traditie waarin de poëzie directer, vrijer, vaak ironisch en humoristisch is. De surrealistische taal van Apollinaire is beeldend, abrupt, soms bijna spreektaal. Poulenc volgt dat met muziek die onverwacht kan omslaan: van speels naar ontroerend, van simpel naar schrijnend. Hij combineert zijn gevoel voor melodie met klanken die het twintigste-eeuwse Parijs verraden met cabaret en straatmuziek, en onder de humor een melancholiek hart.

Charles Baudelaire is de dichter van verlangen en verval: van schoonheid die zowel aantrekkelijk is als bedreigend

Met Reynaldo Hahn doen we een stap terug in de tijd. Hahn belichaamt een wereld van verfijnde expressie, van Franse elegantie die bewust naar het verleden grijpt. Over zijn mélodies hangt een zweem van nostalgie: ze kijken al terug op het moment van ontstaan. Trois jours de vendange ademt de warmte van de herinnering. Néère roept de antieke Oudheid tot leven via het aantrekkelijke witmarmeren beeld van de mythologische nimf Neaera. À Chloris is een hommage aan de Barok. De piano zet de toon met zijn brutale verwijzing naar de beroemde Air uit Johann Sebastian Bachs Derde orkest­sui­te.

Guy Ropartz brengt een andere ernst in het programma. Zijn Quatre poèmes d’après l’Intermezzo op teksten van Heinrich Heine vormen een brug naar een gevoelswereld van donkere melancholie, bitterheid, introspectie. Heines ironie – de glimlach die pijn verbergt – sluit verrassend goed aan bij de mélodie française, maar Ropartz zet er sombere muziek onder vol harmonische spanning. Het gaat in de gedichten om eindigheid, om liefde die niet alleen treurig en weemoedig is maar ook existentiële vragen stelt. De vier liederen worden omarmd door een pre- en een postlude. De prelude begint met vier noten gelijktijdig aangeslagen over vier octaven die sterk doen denken aan het bekende Dies irae-thema uit de requiemmis; het motief speelt een rol in de hele liedcyclus en vormt ook de laatste noten van de postlude.

Strohl en Ravel

De meest bedrukkende liefdesrelaties treffen we aan bij de componiste Rita Strohl in haar Baudelaire-liederen. In Fantôme, Obsession en Madrigal triste krijgt de mélodie een expressionistische intensiteit. Charles Baudelaire is de dichter van verlangen en verval: van schoonheid die zowel aantrekkelijk is als bedreigend. Strohl vertaalt dat in geladen klankvelden, soms broeierig, soms scherp, soms dreigend.

Madrigal triste beschrijft in typische Baudelaire-beelden een liefdesrelatie waarin een sadomasochistisch spel van macht en onderwerping, dom­inantie en vernedering, angst, pijn en walging uitmondt in liefhebben in gelijkwaardigheid. Verwarrend. Hier barst de Franse elegantie open en wordt, in de mooiste taal, een rauwe sensatie voelbaar.

Met Maurice Ravel keert de ­lichtheid terug. Zijn Deux épigrammes de ­Clément Marot zijn twee geestige ­miniaturen waarin taal en muziek perfect in balans zijn. De taal is die van de vroege renaissancedichter Clément Marot – en zo klinken ook de toonzettingen van Ravel: renaissancistisch.

Ravels Don Quichotte à Dulcinée omvat drie liederen die samen een klein theaterstuk vormen. Don Quichotte bezingt zijn aanbeden Dulcinea in drie gedaanten: als de romantische idealist, als de overtuigd gelovige, en als de drinkende levensgenieter. Ravel toont hier een fascinerend idee: liefde is niet één gevoel, maar een rol die je speelt – soms oprecht, soms komisch, soms tragisch. De drie mélodies zijn gebaseerd op verschillende Spaanse dansvormen, met elk hun eigen sfeerbepalende ritmische structuur.