De dag dat de tijd op was

door Ap Dijksterhuis

We kijken tegenwoordig vijf uur per dag op onze smartphone; de gemiddelde millennial zelfs zes à zeven uur. Het is voor velen van ons een heuse ­verslaving, de dopaminescheutjes kluisteren ons steeds langer en vaker aan onze smartphone. Als de toename van het gebruik in het huidige tempo doorgroeit, brengen we over anderhalf jaar meer tijd door met onze smartphone dan in bed. Ironisch is het dat smartphonegebruik, vanwege de mentale overbelasting die het veroorzaakt, een negatief effect heeft op onze slaapkwaliteit. Een toenemend gebruik leidt er dan ook toe dat we steeds meer tijd in bed zullen moeten liggen. In 2027 zouden we het punt kunnen bereiken dat we onze tijd verdelen tussen onze smartphone en ons bed – en drie jaar later liggen we de hele dag in bed met onze smartphone, afwisselend append, scrollend en onrustig slapend. 

Ben ik een scherpdenker of een doemdenker? Er gaat op internet een 25 jaar oud filmpje rond met korte interviews gehouden met mensen op straat. De eerste mobiele telefoons waren zojuist geïntroduceerd, maar zou het een succes worden? Zouden mensen er gebruik van maken? Er was een opmerkelijke consensus waarneembaar. Nee, het zou niets worden met die dingen. Handig voor de politie misschien (maar die hadden al walkie-talkies), gewone mensen zouden geen behoefte hebben aan een mobiele telefoon. Overbodig gedoe. We zijn inmiddels een kwart eeuw verder en onderzoek toonde onlangs aan dat negentig procent van de mensen zijn mobieltje meeneemt naar het toilet. Geen behoefte?

Het aantal angststoornissen en depressies onder jongeren neemt snel toe, en dat effect wordt grotendeels toegeschreven aan het problematisch gebruik van sociale media. Facebook use disorder is een officieel erkende ­klinische ­diagnose en psychologen spreken tegenwoordig ook van technoference. Baby’s in een wandelwagen maken contact met hun vader of moeder en leren op die manier verbale en nonverbale signalen. Tegenwoordig kijken baby’s vaak niet meer naar het gezicht van vader of moeder, maar naar een hand die een telefoon vasthoudt. Ze leren minder goed. 

Toen ik lang geleden psychologie studeerde werd er voor het eerst gesproken over de burn-out. Het werd gezien als een wat zielig probleem van mannen van boven de vijfenveertig die we workaholics noemden. Inmiddels is de burn-out volksziekte nummer één. Eén op de zes mensen heeft burn-out­achtige klachten, ook scholieren en studenten worden getroffen.

Het is de hoogste tijd om het tij te keren. De hoogste tijd voor een digital detox!

Kwartetoase in een zee van datastromen

door Mark van de Voort

Vloedgolven aan informatie overspoelen dagelijks onze hersenpan. Voor een creatieve geest ligt er de spannende uitdaging om daar pareltjes van schoonheid uit te vissen. Eigentijdse componisten zoeken de ene keer de serene stilte op, dan weer stoeien ze juist stoutmoedig met inspirerende datalawines. Het roemruchte verleden van het strijkkwartetgenre komt aanvankelijk intimiderend over, maar biedt ook veel moois. Als eenmaal de zware last van zoveel ­eeuwen kwartethistorie is afgeschud, blijkt de strijkkwartetvorm telkens weer het ideale vehikel voor een componist om op avontuur te gaan.

In haar energieke, levenslustige muziek verwijst de Amerikaanse componist Gabriella Smith naar ­klimaatactivisme en de rijkdom van onze natuur. Ze kiest voor een toegankelijke, expressieve klanktaal waarvoor musici de grenzen van hun speelgewoontes vlotjes oprekken. Smith schreef composities voor het Kronos Quartet, de Los Angeles Philharmonic en cellist Gabriel Cabezas. In opdracht van de Barnes Foundation in Philadelphia componeerde ze het strijkkwartet Carrot Revolution. Deze stichting beheert de immense kunstcollectie van Albert Barnes: naast topschilderijen verzamelde hij talloze antiquiteiten, meubels en vintage design. Smith voelde zich hierbij als een vis in het water. De meest uiteenlopende objecten worden vernuftig naast elkaar gepresenteerd, legt ze uit. ‘Ineens zie je de overeenkomsten en verschillen wat betreft vorm, kleur en textuur.’ Smiths kwartet is een vergelijkbare, zinderende lappendeken aan onverwachte kruisverbanden (van Perotinus en Johann Sebastian Bach tot Georgische volksmuziek en Keltische viooldeuntjes). De titel ontleende ze aan een vermeende uitspraak van schilder Paul Cézanne: ‘Er komt ooit een dag dat een enkele, helder waargenomen wortel een revolutie zal ontketenen.’

Net als Gabriella Smith is haar landgenoot Bryce Dessner een kind van deze tijd. Multitasker pur sang is Dessner actief als componist én gitarist in de bekende indieband The National. In zijn composities koppelt veelvraat Dessner de ritmische drive van rockmuziek aan sensitieve verwijzingen naar renaissancemuziek, postminimalisme en Barok. In 2011 voltooide hij Tenebre voor zijn favoriete kwartet, het Amerikaanse Kronos Quartet. Tenebre is opgedragen aan de vaste lichtontwerper van het ensemble, Laurence Neff. In het werk onderzoekt Dessner de relatie tussen licht en muziek. De titel verwijst naar de Donkere Metten (Tenebrae), vlak voor Pasen. Deze sfeervolle mis is als een spirituele reis van licht naar duisternis. Tijdens de mis worden vijftien kaarsen gedoofd; de duisternis die zo ontstaat symboliseert de dood van Christus. Dessner is gefascineerd door de manier waarop componisten deze duistere afdaling hebben verklankt. In zijn strijkkwartet knipoogt hij collegiaal naar Tenebrae-missen van Thomas ­Tallis, Carlo Gesualdo, Giovanni Pierluigi da Palestrina en François Couperin. Dessner kiest wel voor de omgekeerde route: zijn kwartetmuziek reist juist van de duisternis naar het licht. In het emotionele slotdeel wordt de zang van popmuzikant Sufjan Stevens (op tape) ondergedompeld in een zee aan helende kwartetklanken.

Speciaal voor dit Scherpdenkers-­programma schrijft de Frans-Amerikaanse componist Daniel Wohl een nieuw strijkkwartet. Op organische wijze slaagt Wohl er telkens in om akoestische instrumenten fijntjes te verweven met electronics. Ook in dit nieuwe, bij het ter perse gaan van Preludium nog titelloze werk voegt hij een subtiele laag elektronische klanken toe – van vooraf opgenomen elektronische passages tot live bewerking van de strijkersklanken. ‘Een cyborg sound’ noemt hij zijn methode met een kwinkslag. ‘De kneedbare klank van strijkers is ideaal om te versmelten met elektronica,’ legt hij desgevraagd uit. Tijdens deze première verzorgt Wohl zelf de live electronics. 

Geïnspireerd door de lessen van zijn compositiedocent David Lang bundelt Wohl verbeeldingsrijke eenvoud aan een filmische vertelkunst. Eerder werkte de componist al samen met de San Francisco Symphony, Sō Percussion, Alarm Will Sound, Philzuid en het Matangi Quartet. Met zijn nieuwe muziek voor het Ragazze Quartet gaat Wohl op zoek naar methodes om af te kicken van onze overdadige hedendaagse informatiestromen. ‘In mijn compositie verwijder ik alle overbodige klanken, en keer ik terug naar de eenvoud. Ik ga op zoek naar klankschoonheid in de kleinste details. Het wordt een kalm, melancholisch werk waarin ineens fragmenten van grote intensiteit kunnen oplichten. Momenten waarop het vredige klankbeeld even verstoord wordt.’ Net als velen met hem kan Wohl zijn mobieltje maar moeilijk wegleggen. ‘Tijdens het compositieproces verborg ik mijn smartphone in een andere kamer,’ lacht hij. ‘Ik schreef vooral ’s nachts, vaak in een staat van ­totale rust. Dat gevoel wil ik bereiken met mijn nieuwe kwartetcompositie. Aandachtig luisteren en een spirituele ervaring staan voorop.’