Een goed bewaard geheim

Een van de best bewaarde geheimen uit de Nederlandse muziek­historie was tot ruim veertig jaar geleden de naam van de componist graaf Unico Wilhelm van Wassenaer Obdam. Hij was een vooraanstaand politicus en diplomaat in de Republiek van de Verenigde Nederlanden. Ruim twee eeuwen lag zijn naam in het stof van de vergetelheid begraven, totdat in 1980 de Nederlandse musicoloog Albert Dunning het overtuigende bewijs leverde dat Van Wassenaer de auteur was van zes wereldberoemde concerten voor strijkorkest, de Concerti armonici, die tot dan toe waren toegeschreven aan de Italiaans-Nederlandse componist Carlo Ricciotti (ca. 1681-1756), en ook aan de Italiaan Giovanni Battista Pergolesi (1710-1736).

Van Wassenaer werd geboren op kasteel Twickel in Delden in 1692 als telg van een van de oudste Nederlandse adellijke geslachten. Hij studeerde onder meer rechten aan de Universiteit van Leiden. Na zijn vaders dood in 1717 erfde hij het kasteel – waar in 1980 het handschrift van zijn Concerti armonici werd teruggevonden – en begon hij aan zijn grote tocht door Europa (Parijs, Italië, Wenen en Praag). Na een voorspoedige carrière als Nederlands diplomaat stierf hij op 6 november 1766 in Den Haag.

De graaf was een fervent amateur­musicus die omstreeks 1725 in Den Haag lid was van het stedelijk muziekgezelschap, het collegium musicum, waarin ook andere hoge edelen meespeelden, onder wie Willem graaf Bentinck, diens broer Carel Bentinck, en Van Wassenaers zwager Guido Pape. Carlo ­Ricciotti had de leiding. We kunnen ervan uitgaan dat Van Wassenaer zijn zes concerten voor strijkers met dit ensemble heeft uitgevoerd. De concerten zijn zevenstemmig en hebben een levendige afwisseling van solo- en tutti-gedeelten. Ze tellen allemaal vier delen, namelijk een inleidend eerste deel, dan een fugatisch stuk ‘in kerkstijl’ (Da cappella), een gevoelig derde deel, en ten slotte een ­levendige en snelle finale. In 1740 gaf Carlo Ricciotti tegen de zin van Van Wassenaer de concerten anoniem uit met een opdracht aan Van Wassenaers vriend Willem Bentinck en raakten de stukken bekend in de wereld; pas 240 jaar later kwam de juiste naam van hun schepper aan het licht.

Verdriet en rouw van Maria

Een van de centrale the­ma’s in de christelijke cultuur van de afgelopen tweeduizend jaar is het verdriet en de rouw van Maria, de moeder van Jezus die treurt aan de voet van het kru­is waaraan haar zoon hangt vastgenageld. De prachtige tekst van het Stabat Mater stamt van een anonieme Italiaanse Franciscaner monnik uit de dertiende eeuw. Samen met een eenvoudige middeleeuwse melodie inspireerde het gedicht al zeven eeuwen tot het toonzetten van Maria’s klaagzang.

De versie van Giovanni Battista Pergolesi steekt sinds de eerste uitvoeringen in 1736 tot op heden met kop en schouders uit boven alle andere. Pergolesi’s prachtige smartelijke lijnen ontmoeten elkaar in snijdende dissonanten en geven uitdrukking aan woorden van rouw en verdriet. Maar nergens laat het notenbeeld zich helemaal gaan in de tekening van leed en pijn, want steeds hervindt het zich in een mengeling van melancholie en waardigheid, zo eigen aan veel kerkmuziek.

Pergolesi’s postume roem

Pergolesi heeft zelf de zegetocht van zijn Stabat Mater niet meer kunnen meemaken. In de laatste maanden van zijn korte leven had hij het werk en ook twee versies van het Salve Regina nog op papier kunnen krijgen, maar toen overleed hij aan tuberculose, 26 jaar oud. Dus nog zo’n tien jaar jonger dan Wolfgang Amadeus Mozart. Het kan goed zijn dat de korte en droevige biografie van de componist nog aan zijn faam heeft bijgedragen. Pergolesi werd namelijk straatarm geboren en met een alarmerend zwakke gezondheid. Omdat zijn ouders te vroeg stierven, werd hij door een edelman naar het Conservatorio dei Poveri di Gesù Cristo in Napels gestuurd. Daarbij had Pergolesi een vervorming aan zijn linkerbeen waardoor hij hinkte. Hij stierf in een Kapucijnenklooster in Pozzuoli en werd begraven in een ­armengraf, zonder dat de wereld besefte wat voor een genie ze verloren had.

Pas na zijn dood in 1736 begon Pergolesi’s ster te rijzen in Frankrijk, Engeland en Duitsland. Al in 1739 bejubelde de Franse politicus en wetenschapper Charles de Brosses de componist en zijn Stabat Mater. Omstreeks 1745 bewerkte Johann ­Sebastian Bach in het verre Leipzig het werk tot het motet Tilge, Höchster, meine Sünden, BWV 1083. In Londen werd het Stabat Mater gepubliceerd in 1749, en Johann Adam Hiller (1728-1804) en Giovanni Paisiello (1740-1816) herschreven het voor vier zangstemmen en een groter orkest met strijkers en blazers. Ook in ons land werd Pergolesi’s uitgesproken katholieke treur­muziek al tamelijk vroeg uitgevoerd, in 1766, nota bene aan het protestantse hof van de Oranjes in Den Haag. Giovanni Battista Zingoni, de Italiaanse leraar van prinses Carolina van Nassau, zette het destijds op de lessenaars van de hofkapel. Inmiddels was het Stabat Mater het meest gedrukte muziekwerk in de tweede helft van de achttiende eeuw geworden. 

Heil Maria

Tijdens zijn verblijf in het Kapu­cijnenklooster in Pozzuoli schreef Pergolesi kort voor zijn dood niet alleen het Stabat Mater, maar ook twee versies van het Salve Regina, een smeekbede tot Maria, de hemel­koningin, ‘Heil Maria’. Het grego­riaanse Salve Regina geldt als een van de vroegste middeleeuwse Maria-­gezangen en stamt naar men vermoedt van de hand van een Benedictijner monnik uit Reichenau. Pergolesi ontwierp zijn melodieën daarentegen zonder verwijzing naar het gregoriaans en hanteerde in zijn Salve Regina’s een expressieve stijl verwant aan de ‘empfindsame’ stijl zoals die bij de generatie van de oudste zonen van Bach rond dezelfde tijd in zwang kwam. Karakteristiek zijn de schrijnende chromatiek, de dissonante langs elkaar schurende melodische lijnen in de begeleidende strijkers en de vele zuchtende figuren (Seufzer). De stilistische verwantschap met het Stabat Mater is groot, niet vreemd voor werken die beide van smart vervuld zijn en aan Maria gewijd. Grote bewogenheid en zelfs opstandigheid kruipt er in de noten wanneer ‘de ballingen tot Maria smeken, zuchtend en wenend in dit dal van tranen’. Bij het aan Jezus gewijde gedeelte lijkt de zon op te gaan, want verdwenen zijn hier chromatiek, dissonanten en al het voorafgaande mineur. Maar in de laatste regels ‘o clemens, o pia’ (o zachtmoedige, o vrome) worden de registers van het smachten en ­smeken weer vol uitgetrokken; de muziek eindigt in dezelfde weemoedigheid als waarmee ze begon.