Jong was hij, pas twintig, toen hij zich op een augustusdag in 1829 inscheepte naar Fingal’s Cave op Staffa, een van de Schotse Hebrideneilanden. Het regende, het stormde, en zo gek was Felix Mendelssohn nu ook weer niet op al dat water. De met toeristen volgepropte stoomboot ‘Ben Lomond’ slingerde en schokte, het zoute zeewater liep over het dek, de jonge componist werd flink zeeziek. Ze zwalkten soms gevaarlijk dicht langs de kust waar spookkastelen en ingestorte abdijen opdoemden. En toch, ‘al die eilanden en kliffen, pittoresk, griezelig, verschrikkelijk omdat ze op zo’n verwarde manier bij elkaar zijn gegooid’ raakten hem, zó zelfs dat hij in een brief aan zijn zusje Fanny schreef: ‘Opdat je begrijpt hoe buitengewoon de Hebriden me aan­grepen, stuur ik je het volgende dat daar in mijn hoofd opkwam.’ Gevolgd door de eerste 21 maten van een concert­ouverture die in eerste instantie Die einsamen Inseln heette. Een dag later bereikten ze Fingal’s Cave, de grandioze grot met zijn zuilen van zwart basalt: ‘Een groener geraas van golven denderde nooit een vreemder spelonk binnen.’ Opnieuw indrukwekkend.

Aan die snelle eerste schets van het begin van de ouverture veranderde Mendelssohn amper iets toen hij hem gebruikte voor wat Die Hebriden zou gaan heten. Mendelssohns uitgever publiceerde ook een uitgave met de titel Fingalshöhle, niet helemaal juist, want Mendelssohn vond zijn inspiratie al vóór hij Fingal’s Cave aandeed. Maar terwijl het begin-idee zo spontaan ontstond, moest Mendelssohn het stuk na voltooiing in 1830 nog twee keer reviseren voordat de definitieve versie kon klinken. Dat was op 10 januari 1833 in Berlijn onder zijn eigen leiding. Toen was het echter ook muziek waarover iemand als Johannes Brahms eens zei: ‘Ik geef met plezier alles wat ik heb geschreven om zoiets als de Hebriden-­ouverture te hebben gecomponeerd.’

Op 4 december 1786 voltooide Wolfgang Amadeus Mozart zijn Pianoconcert in C groot, KV 503. Twee dagen later volgde zijn ‘Praagse’ symfonie, KV 504. Eerder dat jaar ontstonden onder meer twee andere pianoconcerten, het Pian­otrio is Bes groot en de opera buffa Le nozze di Figaro. Het wonder van Mozart is dat hij niet alleen veel componeerde, maar dat alles wat uit zijn pen vloeide van ongemeen hoge kwaliteit was. In de twaalf pianoconcerten die hij tussen 1784 en 1786 schreef bracht hij emotionele zeggingskracht, operateske melodiek en symfonische vormen tot een unieke synthese, en van die reeks vormt KV 503 de bekroning. 

Al vanaf de eerste maten dwingt Mozarts componeerkunst eerbied af. Een enkel akkoord blijkt de start van een versnellend motief waar als vanzelf de eerste melodieën uit ontspruiten. Sierlijke fagot- en fluitduetten ­wijzen vooruit op de vele passages voor houtblazers die het hele werk extra kleur geven. Ook de pauken nemen een belangrijke positie in. De pianopartij bevat meer dan genoeg materiaal voor een cadens, maar Mozart legde er geen vast – het is aan de solist om iets te bedenken of te kiezen uit een weelde aan later geschreven cadensen.

Het Andante, het lyrische hart van het werk, schept veel ruimte voor hoorns en houtblazers. Hoewel de solopartij het hele klavier bestrijkt en op onderzoek uit gaat in de hoogste en laagste registers, blijft de muziek een koele, ingehouden kalmte uitstralen. Aan het begin van het derde deel staan de spotlights gericht op het orkest, dat onder meer een thema uit Mozarts opera Idomeneo (1781) laat horen, waarna een contrast- en vindingrijke dialoog met de solist volgt. 

Mogelijk had Mozart de lat iets te hoog gelegd: hoewel hij dit piano­concert zelf graag speelde op tournees, sloeg het in Wenen niet aan. Ook na zijn dood werd KV 503 lange tijd nauwelijks uitgevoerd, in tegenstelling tot ‘showpieces’ als het Twaalfde pianoconcert (KV 414), nummer 21 (KV 467) en het ‘proto-romantische’ concert nummer 26 (KV 537). Pas in de jaren 1960 zijn we nr. 25 gaan erkennen als een meesterwerk.

Ludwig van Beethovens Zevende symfonie in A groot was al vanaf het begin populair. De première vond plaats in een gewelddadige tijd: Napoleons legers hadden overal dood en verderf gezaaid, maar werden nu in Rusland zelf in de pan gehakt. Op 8 december 1813 organiseerde Beethoven een benefietconcert voor gewonde militairen. Het concert was daarnaast bedoeld om fondsen te werven voor een tournee naar Londen: daar zou Beethoven samen met de uitvinder ­Johann Nepomuk Maelzel, die hem ook had voorzien van een gehoorapparaat (de ‘oortrompet’), het panharmonicum demonstreren, een ‘mechanisch orkest’. Voor dat vreemde instrument had Beethoven dan ook een compositie geschreven die bij de Engelsen zeker in de smaak zou vallen: Wellingtons Sieg. Tijdens het benefietconcert in ­Wenen werd het gespeeld door een echt orkest. En wat voor een! De beroemde violist Ignaz Schuppanzigh was de concertmeester, met naast hem Louis Spohr, en ook componisten als Antonio Salieri, Giacomo Meyerbeer en Johann Nepomuk Hummel speelden mee. Allen gunden Beethoven zijn tournee.

Wellingtons Sieg kreeg veel bijval, maar werd nog overschaduwd door het succes van het andere werk op het programma: de Zevende symfonie. Nog meer dan in Beethovens eerdere symfonieën was het ritme de hoofdrolspeler, zodat ze al snel de ‘danssymfonie’ genoemd zou worden. Het hele bouwwerk rust op obsessief herhaalde ritmische motieven, die niet zelden doen denken aan de Ierse en ­Schotse volksmuziek waar Beethoven zich recent mee bezig had gehouden. 

Na een uitgebreide introductie – een reeks akkoorden en opwaartse toonladders, een verwachtingsvolle melodie – start de ritmische motor: een jig-achtig ritme stuwt de muziek vooruit en brengt een vrolijk, ietwat boertig ­thema voort. Er staat geen tweede ­thema tegenover; het wordt herhaald en linea recta een uitgebreide doorwerking in gejaagd, waar het een heel scala aan toonsoorten doorloopt. De wilde coda moet het publiek in 1813 de adem hebben benomen.

In plaats van een langzaam deel volgt een intiem, statig Allegretto, gebouwd op een voortdurend herhaald ritmisch motiefje. De zwaarmoedige schoonheid ervan wordt geleidelijk intenser naarmate meer tegenmelodieën worden toegevoegd. Een episode in majeur zorgt even voor verlichting. In het snelle, swingende scherzo (Presto) – met een gedragen trio voor het contrast – speelt Beethoven met de verwachtingspatronen van het publiek door flitsende spelletjes met dynamiek en instrumentatie. En in het minstens zo snelle slotdeel raken we verwikkeld in een vreugdevolle rondedans waarmee Beethoven alle ellende – zijn doofheid, oorlog, geldzorgen – lijkt te willen trotseren. Niet voor niets verwijst het naar zijn bewerking van het Ierse volkslied Save Me from the Grave and Wise, over het vinden van verlossing en wijsheid in vrolijke dansmuziek.

Het Allegretto raakte onmiddellijk een gevoelige snaar en moest bij de première als toegift herhaald worden. Gedurende de hele negentiende eeuw werd het regelmatig in andere Beethoven-­symfonieën ingevoegd. De tournee naar Londen kwam er helaas niet: na het benefietconcert kregen Beethoven en Maelzel ruzie over de eigendomsrechten van Wellingtons Sieg. De componist klaagde Maelzel aan, maar liet de aanklacht later vallen en zou grif gebruik gaan maken van diens nieuwe product – de metronoom.