Alsof tijdens het componeren de vingers zelfstandig op zoek zijn gegaan naar de juiste toetsen. Zo natuurlijk, instrumentaal geconcipieerd is de pianomuziek van Serge Rachmaninoff. Hij schreef naar verluidt vrijwel al zijn muziek terwijl hij aan het klavier zat. Wat verwacht men anders van iemand die ook tot de grootste pianisten van zijn tijd behoorde? Opvallende elementen van zijn rijke en subtiele schrijfwijze zijn in het Tweede pianoconcert in c klein in overvloed te vinden, vooral in decoratieve passages waar ­chromatische lijnen, contrapuntische details en krioelende toonladderfiguren melodieën omgeven die oprijzen als machtige, door de wind voortgedreven schepen. Want ­melodieën schrijven, dat kon ­Rachmaninoff als weinig anderen. Na de acht herhaalde, in sterkte toenemen­de, mysterieuze beginakkoorden, klinkend als de klokken van een eeuwen­oude kathedraal, verheft zich zo’n fraai gewelfde melodie waaraan maar geen einde lijkt te komen, meer dan veertig maten lang. Het is een talent dat Rachmaninoff gemeen had met Pjotr Tsjai­kovski, van wie hij veel geleerd heeft. Wanneer het laatste deel zijn apotheose nadert, rijst weer zo’n melodie op, nog grandiozer dan dat eerste thema van het openingsdeel. De componist werd daarmee op slag wereldberoemd, zeker nadat ook de filmindustrie er zich van meester had gemaakt.

Al die aantrekkelijke, rijk geornamenteerde melodieën kwamen de maker allesbehalve aanwaaien. Componeren ging bij Rachmaninoff gepaard met veel twijfels en wanhoop. De schok als gevolg van zijn weggehoonde Eerste symfonie (1895) kon hij slechts dankzij langdurige psychiatrische behandeling te boven komen. Het Eerste pianoconcert (1890-91) was wel een succes, maar de componist was er zelf zo ontevreden over dat hij de partituur vele jaren later grondig reviseerde. Ook nummer twee kent een problematische voorgeschiedenis. In 1900 ontstonden het tweede en derde deel, en pas nadat die in het openbaar waren uitgevoerd durfde Rachmaninoff een jaar later het openingsdeel eraan toe te voegen. De tri­omfantelijke première betekende een keerpunt in zijn carrière.

De uiteenlopende kanten van Rachmaninoff als componist komen hier duidelijk naar voren. Enerzijds in de gloed en de virtuositeit van de snelle delen, met martiale motieven tegenover breed uitwaaierende melodieën. Aan de andere kant is er het introverte Adagio sostenuto met rustig om hun as draaiende, Bach-achtige passages waarvan het zwevende effect het gevolg is van steeds verschuivende, de maatsoort verhullende accenten. Dit alles gedrenkt in de nostalgie die inherent is aan Rachmaninoff. In 1918, na de Russische Revolutie, week hij uit naar de Verenigde Staten, waar hij altijd een buitenstaander zou blijven.

Als Luikenaar was en bleef César Franck een relatieve buitenstaander in Parijs, zelfs al was hij sinds 1871 officieel Fransman, omdat hij anders aan het Conservatoire geen orgelles mocht geven. Toen aan het eind van zijn leven zijn Symfonie in d klein het licht zag, weigerde de beroemde dirigent Charles Lamoureux die domweg op het programma te zetten.

Franck bracht in zijn enige symfonie twee werelden samen, die van Wagner en van Berlioz

De oude componist moest het met het Parijse conservatoriumorkest doen, en ook daar was het gemopper niet van de lucht. Symfonieën schrijven deed men niet in Frankrijk, vond men, zeker na de Frans-Duitse oorlog van 1870-71. Juist in zijn symfonie bracht Franck echter de twee werelden samen: de wagneriaanse, met zijn lange melodieën, rijke instrumentatie en dubbelzinnige harmonieën, en Berlioz’ idée fixe: een motief dat steeds in andere contexten terugkeert. Alleen vond dat idee dit keer dus niet zijn weg in een verhalende symfonische vorm, zoals in Berlioz’ Symphonie ­f­antastique of Harold en Italie, maar in een abstracte compositie: een niet-­programmatische symfonie.

Francks enige symfonie suggereert een continue metamorfose. Het openingsmotief, zachtjes in cello’s en contrabassen en fortissimo herhaald in de finale, vormt de loot waar de hele symfonie uit ontspruit. Op zijn beurt lijkt het motief te zijn voortgekomen uit Franz Liszts meest geslaagde symfonische gedicht, Les Préludes, en het tweede deel van Francks eigen Pièce symphonique voor orgel. Steeds in iets gewijzigde gedaante, en voortdurend in een andere omgeving, duikt het motief op; als basis voor het tweede thema bijvoorbeeld. Het lange openingsdeel in d klein en de finale in D groot vormen elkaars tegenpolen. Franck lardeert het robuuste Allegro non troppo met duistere, dikwijls wagneriaanse chromatiek, voortkomend uit de langzame inleiding. Prachtige meerstemmigheid – inclusief een langzaam fugato – en lang liggende bastonen lijken Francks orgelervaring te verraden. Tussen beide delen in: een versmelting van een zangerig langzaam deel en een lichtvoetige scherzobeweging. Opgewektere, opgeruimdere muziek dan deze finale heeft Franck eigenlijk niet geschreven. De reis ‘per aspera ad astra’ (door tegenspoed naar de sterren) werd zelden zo mooi verteld.