Tarantella!

In Tarantella! klinkt muziek waarin de gelijknamige opwindende ­Italiaanse volksdans centraal staat. Deze dans heeft zijn sporen achter­gelaten in composities uit de Barok. Voor dit programma hebben ­violiste Judith Steenbrink en toetseniste Tineke Steenbrink, artistiek leiders van ­Holland Baroque, uitgebreid onderzoek gedaan.

De tarantella is gebaseerd op het eeuwenoude volksgeloof dat een extatische dans mensen zou genezen van de beet van de tarantula, een giftige wolfspin uit het zuiden van Italië. Het is een razendsnelle dans, doorgaans in 6/8 maat, die gewoonlijk wordt aangedreven door slagen op een tamboerijn. Het hoge tempo moet componisten geïnspireerd hebben om de dans als uitgangspunt te gebruiken voor eigen werk.
‘We hebben gekeken naar ­tarantella’s die eind zeventiende eeuw, begin achttiende eeuw gecomponeerd werden’, zegt Judith Steenbrink. ‘We hebben vooral gezocht naar werken van Italiaanse componisten uit die tijd. Daarnaast hebben we ons verdiept in het ‘tarantisme’, het verhaal rond het fenomeen van de tarantella. We hebben onderhand een groot repertoire opgebouwd, en als je de context van die muziek gaat onderzoeken, beginnen dingen op te vallen, zoals dansen die in bepaalde landen populair waren. Die zitten vaak op het snijvlak van kunstmuziek en wat je nu volksmuziek zou noemen, een term die vroeger helemaal niet bestond. Je merkt dat in Italië dansen voorkomen die je niet in Noord-Europa zult aantreffen, zoals de tarantella. Die dans komt vaak terug in Italiaanse composities, ook voor orgel trouwens. Met solist Théotime Langlois de Swarte zijn we vanuit de tarantella gaan kijken naar de viool­concerten van Antonio Vivaldi. Théotime heeft grote belangstelling voor barokmuziek en heeft zich in Vivaldi verdiept. Dat was eigenlijk de aanleiding. Het programma is ook rond hem bedacht. Het kwam heel mooi samen.’

‘Als je je in een bepaalde dans verdiept, zoals we ook gedaan hebben met Poolse dansen, ga je verbanden ontdekken’, vult tweelingzus Tineke aan. ‘Je kunt een vioolconcert linken aan cultuur van de straat, van de kroeg, van de kerk. Dat zijn verbanden die ons interesseren. Ik heb alle vioolconcerten van Vivaldi langs de lat van de tarantella gelegd, met een boek waarin al zijn instrumentale werken staan, met de thema’s uit de delen van die werken. Dat heb ik bladzijde voor bladzijde doorgenomen.’

Het onderzoek van Judith en ­Tineke Steenbrink heeft hen bij allerlei biblio­theken gebracht. Judith: ‘Het is dagen en dagen werk. We hebben er veel tijd in gestopt. We kunnen lang niet alles wat we gevonden hebben op het ­podium brengen. Er is ongelooflijk veel. Vioolboeken, bijvoorbeeld, waarin alleen melodieën voor de viool opgetekend zijn. We konden bij ons onderzoek ook terugvallen op leden van het ensemble. Met name onze percussionist Matteo Rabolini uit Genua. Dan hadden we een verwijzing gevonden naar de een of andere bibliotheek. We bellen hem, en een uur later stuurt hij wat we nodig hebben. Hij gaat voor ons naar zo’n bibliotheek. Het is niet altijd gemakkelijk, maar we beleven altijd veel plezier aan het onderzoek en aan het ontdekken van nieuwe dingen. Soms vind je ergens een melodie, die in een heel kleine oplage uitgebracht is door een uitgever in Duitsland. Het is vaak een kwestie van volhouden, en het spoor kan doodlopen. Of je vindt inderdaad iets, maar dat kan dan toch niet in het programma ingepast worden.’

Een en ander heeft geresulteerd in drie vioolconcerten van Vivaldi die voluit gespeeld worden (RV 249, 231 en 157) en delen uit RV 95. Die combineren de musici met dansen uit andere bronnen. ‘De ­luisteraars komen terecht in een web van tarantella’s, waarin ze al die verbindingen gaan zien’, zegt Judith. ‘Zo spelen we naast de vioolconcerten van Vivaldi La folia van Francesco Geminiani, een concerto grosso [naar Arcangelo Corelli, red.] dat we in zijn geheel uitvoeren.’

‘Mensen in Zuid-Italië geloofden dat de beet van de tarantula een staat van hysterie teweegbrengt. Daarvan zouden ze genezen worden door langdurig te dansen op snelle muziek. Dat werd in de achttiende eeuw vertaald naar een almaar herhalen van een patroon in een basso ostinato. Die herhaling diende twee doelen: het etaleren van virtuositeit en het oproepen van een staat van vervoering. Dat laatste heeft dus te maken met het tarantisme. De ­tarantella is nog steeds een belangrijk genre in de Italiaanse volksmuziek. ­Interessant is dat populaire hedendaagse tarantella’s niet veel anders zijn dan die uit de achttiende-eeuwse bronnen, qua ­harmonie en qua beleving. Dat verband is er dus nog steeds.’

‘We beginnen ons programma met het presenteren van de tarantella in haar oorspronkelijke vorm. Daarna belichten we de virtuositeit en de variaties, wat de componisten ermee gedaan hebben, en hoe wat er geschreven is zich verhoudt tot Vivaldi. We spelen dus veel tarantella’s. Het publiek moet ze ondergaan, in de juiste sfeer komen door de ­herhaling, zodat iedereen aan het eind wel gevoeld heeft wat het tegengif is, en hoe dat werkt’.