Notre amour est chose légère, heet het in de eerste regel van het gedicht van Armand Silvestre (1837-1901): ‘Onze liefde is licht, zoals de geuren die de wind van de toppen van de varens haalt’. Die lichtheid, waarmee de Franse kunst is gezegend, is een van haar meest voortreffelijke eigenschappen. Niet te verwarren met leegheid of een gebrek aan betekenis. Chose charmante, chose sacrée, infinie et chose éternelle. Een omschrijving in perfecte balans tussen levenslust en wezenlijkheid. De liefde verheven tot een schitterende, heilige, eindeloze en eeuwige ervaring.

Dit programma verklaart de liefde aan de Franse zangkunst. Het is een ode aan dat har­monieuze, al eeuwenlang durende verbond tussen de Franse melodie en de Franse taal. De Italianen, van Vivaldi tot Verdi, schreven lange en meeslepende lijnen die vandaag nog een heel voetbalstadion in vervoering kunnen brengen; en Schubert en Brahms schudden de prachtigste melodieën uit hun mouw, een beetje volks aandoend maar altijd uitermate kunstig. Niets van dat alles bij de Fransen. De Franse melodie lijkt op de liefde zoals zij bezongen wordt in het eerste lied van dit programma, Notre amour van Gabriel Fauré, de koning van het Franse lied, een genre dat de Fransen zelf mélodie noemen.

Samen met Julie Roset verkent Holland Baroque de Franse zangkunst, dwars door verschillende tijdsperiodes heen. Het is een repertoire dat de stem van de Franse sopraan past als een handschoen. Natuurlijk is er ook een belangrijke rol weggelegd voor de barokcomponist Jean-Philippe Rameau. Hij was het Franse geheime wapen in de strijd tegen het Italiaanse operageweld dat in de achttiende eeuw heel Europa in zijn greep had. Ook in Frankrijk was de Italiaanse opera erg succesvol. Het leidde tot een hevige pennenstrijd tussen de pro-Franse en de pro-Italiaanse factie. Van die laatste was de filosoof Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) een van de meest uitgesproken pleitbezorgers. Hij vond de Franse taal volslagen ongeschikt voor muziek. Maar Rameau bewees het tegendeel. Net als Fauré lijkt hij de tekst met zijn noten te omarmen en te koesteren, in plaats van hem te versterken of uit te vergroten.

Maar Rameau was niet alleen een schitterend componist van vocale muziek. Hij was ook een groot orkestvernieuwer. Ver vóór Ludwig van Beethoven dat in Wenen deed, ontlokte hij volslagen nieuwe kleuren aan het orkest. De orkestrale delen uit zijn opera’s, de ouvertures en de vele dansen, zijn pareltjes van barokke orkestratiekunst. Nooit overweldigend, altijd subtiel en gracieus. Met groot dramatisch effect, want Rameau was een man van het theater. De slaperige strijkers van Sommeil uit de opera Dardanus leiden op prachtige wijze een droomsequens in. Licht, kostuums en decor zijn niet eens meer nodig.

Eind achttiende, begin negentiende eeuw lijkt de strijd beslist in het voordeel van de Italianen. Luigi Cherubini en Gioacchino Rossini maken in Parijs de dienst uit. Pas in de tweede helft van de negentiende eeuw, wanneer al het revolutionaire stof is neergedwarreld, lijken de Franse kunstenaars het zelfvertrouwen teruggevonden te hebben om van Parijs de culturele hoofdstad van Europa te maken. Vooral in de schilderkunst en de literatuur was Parijs toonaangevend. Wat de muziek betreft, bleef het Duitse taalgebied do­minant, maar de Franse componisten lieten zich verre van onbetuigd. Ze waren overigens niet eng nationalistisch, ze wisten wat zich buiten de landsgrenzen afspeelde. Ze gingen op studiereis naar Rome en hielden ook in de gaten wat Richard Wagner deed. In Les filles de Cadix van Léo Delibes klinkt een Spaanse kleur; twaalf jaar na het succes van de opera Carmen van Bizet was de Spaanse mode in Parijs nog steeds niet uitgeraasd.

De Franse componisten bespelen alle registers, van grote balletten en opera’s tot de intieme kamermuziek en liederen die klonken in de beroemde Parijse salons. Een graag geziene gast op die salons was Reynaldo Hahn, die er ook zijn goede vriend Marcel Proust leerde kennen. Zijn doorvoelde liefdeslied À Chloris heeft een opmerkelijk inleiding, die zo uit een Bach-­cantate ontsnapt zou kunnen zijn. Maar de doorlopende muzikale lijn die in het programma van vandaag wordt getrokken, wordt misschien nog wel het best geïllustreerd door Pantomime van Claude Debussy. Het is geschreven op een tekst van Paul Verlaine uit de bundel Fêtes ­galantes (1869), die een rechtstreekse verwijzing is naar de schilderijen van Antoine Watteau. Zijn werk, hij was actief rond 1700, geeft op een volstrekt eigen manier een beeld van de gelaagde lichtvoetigheid die de Franse cultuur zo uniek maakt.