Een goed bewaard geheim

Zes componisten bepalen dit recital: drie mannelijke, drie vrouwelijke, twee uit de Verenigde Staten, één uit Frankrijk, drie uit Duitsland, één in ballingschap, en samen overbruggen ze anderhalve eeuw vocale muziek. Een onverwachte samenkomst op het podium, die zes, bien étonnés de se trouver ensemble... Of hebben ze misschien toch iets met elkaar te maken? 

Dat hebben ze. Niet wat hun stijl betreft, niet in hun idioom, hun muzikale taal, hun tijd. Afgezien van Clara Schumann en Johannes Brahms, die bij elkaar over de vloer kwamen, waren ze vreemden van elkaar. Wat de zes bindt in hun vocale werken, is de reis die ze afleggen door uitsluitend sombere nachtgedachten. De liederen bewegen tussen liefde en verlies, tussen droom en dood, zang en stilte, verlangen en berusting. Donkere zaken rond eindigheid, hoe je die doet, daar gaat het over.

‘There are those thoughts we only think in the dark of night; under the cover of darkness’, schrijft Golda Schultz. ‘It’s then we contemplate our endings; relationships or the end of our days. How shall we face them? Will we rage, or will we accept and step into the unknown? With music from Florence Price, Richard Strauss and George Crumb and texts from Shakespeare and Walt Whitman to accompany us, the journey may not be so dark…’

Apparition, Elegiac Songs and Vocalises van de Amerikaan George Crumb is het jongste en meest experimentele werk van dit recital. De elegie bestaat uit negen delen, waaronder drie woordloze vocalises. De uitvoerders worden uitgenodigd de uitersten van hun expressieve vermogens in te zetten: de sopraan fluistert, zingt, reciteert; de pianist bespeelt de subtiel versterkte piano­snaren via de toetsen maar ook direct met de hand in het binnenwerk. ‘Ik hou van geluiden die in de lucht lijken te hangen, en waarvan je niet kunt horen waar ze vandaan komen,’ zei de componist ooit. Het resultaat is een geheimzinnige, esoterische klankwereld die nergens de grond lijkt te raken.

De cyclus vormt een meditatie over leven, dood en transcendentie, gebaseerd op korte fragmenten uit Walt Whitmans treurdicht When Lilacs Last in the Dooryard Bloom’d (geschreven na de moord op de Amerikaanse president Abraham Lincoln in 1865). Het gedicht volgt een reis van verbijstering naar acceptatie langs verschillende stadia van verlies. Het zijn deze stadia die Crumb in zijn compositie op de voet volgt.

‘In diepste nederigheid opgedragen aan mijn geliefde Robert met Kerstmis 1840’, noteerde Clara Schumann op de titelpagina van drie liederen van haar hand. Het plan van het jonge echtpaar Schumann om een gezamenlijk liedboek uit te geven is nooit realiteit geworden: Clara had als veelgevraagd concertpianiste en in haar eerste huwelijksjaar domweg te veel omhanden. Maar bij hun eerste Kerstmis samen gaf ze Robert toch een paar liederen cadeau, waaronder de twee Heinrich Heine-zettingen Ihr Bildnis en Es fiel ein Reif in der Frühlingsnacht. En voor Roberts verjaardag in juni 1843 componeerde ze nog een derde Heine-lied: Sie liebten sich beide. De drie liederen vormen samen een intiem drieluik over liefde en verlies. 

In Es fiel ein Reif draait het om het beeld van een plotse vorstnacht in de lente: de prille liefde bevriest juist op het moment dat ze had kunnen opbloeien. Sie liebten sich beide toont de bijna ironische tragiek van twee mensen die van elkaar houden, maar die het elkaar niet kunnen zeggen en zwijgend blijven verlangen. Ihr Bildnis is een pure klaagzang: de gestorven geliefde leeft voort als een droombeeld. Het verlangen naar de verlorene leidt tot het bittere besef dat ze niet meer dan herinnering is.

De Amerikaanse componiste ­Florence Price bouwde voort op de Europese ­romantische liedtraditie, en voegde daar de ­cadans en spiritualiteit van de Afro-­Amerikaanse cultuur aan toe. Als eerste vrouw van kleur die erkenning kreeg als symfonicus in de Verenigde Staten combineerde zij klassieke vormbeheersing met een diepe gevoeligheid voor haar volksmuzikale wortels.

In Because en Hold Fast to Dreams horen we de lyriek van een componiste die zowel hoop als strijd in haar muziek verwerkte. Because is gebaseerd op de woorden van de eerste Afro-­Amerikaanse dichter en romanschrijver die brede bekendheid verwierf in Amerika: Paul Laurence Dunbar (1872-1906). Price gaf zijn verzen muziek die geïnspireerd is door de traditionele melod­ieuze stijl van spirituals. Hold Fast to Dreams, op een gedicht van Langston Hughes (1901-1967) [een belangrijke exponent van de Harlem Renaissance, red.], is een oproep om niet te bezwijken aan de zwaarte van het leven: ‘Want als dromen sterven, is het leven een vleugellamme vogel die niet kan vliegen.’Night ten slotte is een miniatuur op een strofe van Louise C. Wallace (1902-1973), over hoe de nacht zich als een Madonna met haar lichtjes buigt over de vermoeide dag die zich heeft neergevleid op een sofa van schaduw.

De vijf korte liederen die bekend staan als de Ophelia-Lieder behoren tot de meest ingetogen werken van Johannes Brahms. Ze werden in opdracht gecomponeerd voor een toneelproductie van Shakespeares Hamlet, waarin Ophelia’s waanzin verklankt moest worden. Brahms schreef miniaturen van nauwelijks een minuut met eenvoudige, volksliedachtige melodieën, maar onderhuids zijn ze geladen met weemoed. De cyclus tekent het portret van een vrouw die door verdriet en waanzin van de wereld raakt. De liederen suggereren geen logisch psychologisch drama, eerder een delier aan onsamenhangende herinneringen. In hun beknoptheid schuilt ontroerende empathie: Brahms componeerde niet zozeer Ophelia’s waanzin, als wel haar breekbaarheid.

De Franse componiste Rita Strohl was een markante figuur in het Parijse muziekleven rond de voorlaatste eeuwwisseling. Zij combineerde symbolistische poëzie met een klanktaal die zowel laatromantisch als impressionistisch aandoet. Haar Dix Poésies mises en musique vormen een reeks liederen waarin ze de nadruk op de tekst legde waardoor deze de vorm en harmonische kleur van elk lied dicteerde, terwijl de piano subtiel de innerlijke betekenis ervan verkende.

La Momie is een teder lied over een Egyptische mummie van een klein meisje die meedogenloos wordt blootgesteld aan de ogen van nieuwsgierige museumbezoekers. Barc­arolle wiegt tussen verlangen en berusting, terwijl La Tristesse de la lune (op een tekst van Baudelaire) de melancholie van de nacht tastbaar maakt: de maan als spiegel van de menselijke ziel.

De Duitser Richard Strauss schreef zijn Vier letzte Lieder in ballingschap in Zwitserland, in het laatste jaar van zijn lange leven. Op de drempel van de dood vormen ze een melancholische liefdesverklaring aan het voorbije leven en de verzoening met het ultieme afscheid.

De gedichten – van Hermann Hesse (1877-1962) en Joseph von Eichendorff (1788-1857) – weerspiegelen de levenscyclus van het begin tot aan de dood. Frühling is de juichende begroeting van het nieuwe leven in de lente, September de droeve mijmering over het verval; in Beim Schlafengehn stijgt de melodie langzaam op als een ziel die zich losmaakt van het lichaam, en in Im Abendrot brengt de ondergaande zon een lange levensreis tot een einde in berusting.

George Crumb omschreef zijn Apparition als ‘a cycle of songs on death and transfiguration’, en verwees daarmee rechtstreeks naar het symfonisch gedicht Tod und Verklärung uit 1888-89 van de toen nog jonge Richard Strauss. Het verwijst ook naar de laatste maten van Im Abendrot, waarin Strauss uit zijn eigen vroege werk het transfiguratie­thema citeert – het thema dat de vervulling van de ziel in de dood symboliseert. Zo biedt de eerste componist van dit eclectische vocale programma een handreiking aan de laatste om een thematische boog van vergankelijkheid naar verzoening over het hele recital te spannen.