Dies irae
Het Dies irae is een gezang over de Dag des oordeels uit de katholieke mis voor de doden.
Wat is het Dies irae?
Het Dies irae is een gezang uit het requiem, de katholieke mis voor de doden. Het is ergens in de dertiende eeuw geschreven.
De grimmige, Latijnse tekst gaat over het Dag des oordeels. Er hoort een traditionele gregoriaanse bij, maar componisten zetten de tekst soms ook op nieuwe muziek, los of als onderdeel van een volledig requiem. Vaak heeft die muziek een grimmige, angstaanjagende sfeer.
Hoe ontstond het Dies irae?
Het is onduidelijk wie verantwoordelijk is voor de tekst en de traditionele, gregoriaanse melodie. Lang was de heersende opvatting dat het uit de pen van Thomas van Celano (1200 - ca. 1265) moest zijn gevloeid; tegenwoordig denken musicologen dat het ook best door Latino Malabranca Orsini (gestorven 1294) geschreven kan zijn.
In elk geval is het Dies irae in de dertiende eeuw ontstaan en niet veel later opgenomen in het requiem. Het werd gebruikelijk om de e tekst te zingen op katholieke begrafenissen en herdenkingen, tot het in 1970 uit de liturgie (de orde van de dienst) werd geschrapt, omdat de tekst teveel nadruk legde op angst, wanhoop en veroordeling. Mede om die reden liet componist Gabriel Fauré het Dies irae weg uit zijn Requiem, het paste niet bij zijn vredige beeld van de dood. De laatste twee regels, het Pie Jesu, gebruikte hij wel.
Tot de katholieke liturgie werd gewijzigd hebben componisten gretig gebruik gemaakt van het Dies irae, in religieuze composities én in composities voor in de concertzaal. De eerste componist die een toonzetting aandurfde was Engarandus Juvenis, die het opnam in zijn requiem aan het einde van de vijftiende eeuw. Later zijn beroemde componisten als Mozart en Verdi aan de haal gegaan met de duistere teksten: die lenen zich goed voor dramatische, vaak luide muziek.
Het Dies irae als citaat
De eerste paar noten van de traditionele, e Dies-irae- duiken soms op in hele andere muziek. Componisten citeerden de melodie soms wanneer ze een noodlottige sfeer willen oproepen. Je vindt het bijvoorbeeld terug in de muziek voor de films Star Wars, The Lord of the Rings en The Lion King.
Ook klassieke componisten als Berlioz, Rachmaninov, Mahler en Sjostakovitsj gebruikten het motief. De eerste noten van het gregoriaanse Dies irae zijn daarmee misschien wel de meest geciteerde noten in het klassieke repertoire.