Zondagmiddagconcert: Marietta Petkova speelt Chopin

Frédéric Chopin componeerde tussen 1831 en 1842 vier ballades voor piano. Ze sloten perfect aan bij de romantische tijdgeest, en behoren nog steeds tot de canon van de pianoliteratuur. Debussy liet zich voor zijn Préludes inspireren door Chopin én door de natuur. 

Een ballade is oorspronkelijk een verhalend, al dan niet gezongen, gedicht dat zeer geliefd was in de Middel-eeuwen. In de negentiende eeuw ontstond hernieuwde interesse in het genre. De ballades van grote dichters als Heine en Goethe inspireerden de componisten uit de Romantiek. Die schreven vooral vocale versies. Daarom betekenden de louter instrumentale ballades van Chopin in die tijd een vernieuwing.

Chopins ballades ademen zowel weemoed, lyriek als dramatiek, en ze bezitten een overvloed aan muzikale ideeën. De poëzie van dichter Adam Mickiewicz inspireerde Chopin, maar desalniettemin hebben de ballades geen specifiek literair programma als uitgangspunt. Chopin gaat vrij om met de muzikale vorm, waarbij hij speelt met klassieke vormen als de sonatevorm. Hij transformeert en varieert muzikale thema’s en laat ze op expressieve wijze contrasteren. De meeste ballades eindigen met een uitgebreide coda.

In de Ballade in g klein maakt Chopin toespelingen op de sonatevorm. De Ballade in As groot ontstond enkele jaren later. Sommigen menen hierin echo’s te horen uit Heine’s ballade Die Lorelei. 

Preludes

Claude Debussy raakte, net als vele anderen, geïnspireerd door Chopins preludes. In 1910 en 1913 werden zijn twee bundels, met elk twaalf preludes, gepubliceerd. Bij Debussy staan hun titels echter niet bovenaan het stuk maar eronder; alsof hij wil zeggen dat de muziek in de eerste plaats komt.

In deze pianominiaturen verklankt Debussy een veelheid aan onderwerpen in genuanceerde, kleurrijke stemmingen. Ritmische precisie kenmerkt zijn geheel eigen stijl. Debussy had een grondige kennis van de klassieke muzikale vormen, maar oversteeg de grenzen daarvan met een eigen, originele benadering. Veelal waren het dagelijkse gebeurtenissen die zijn muzikale verbeelding prikkelden. Hij liet zich inspireren door voorwerpen, geuren, geluiden, en vooral door de natuur. 

Danseuses de Delphes verwijst naar het Oude Griekenland, en een langzame beweging roept het beeld van gracieuze dansers op. Ondanks de statige, sonore klanken klinkt de muziek lichtvoetig. De titel Voiles van de tweede prelude, betekent zowel ‘sluiers’ als ‘zeilen’. Debussy speelt in deze transparante muziek met beide betekenissen. Hij gebruikt voornamelijk hele tonen, wat de muziek een zwevend karakter geeft.

Soms liet Debussy zich door één enkele dichtregel inspireren. De titel Le vent dans la plaine (suspend son haleine) suggereert dat de wind zijn adem inhoudt. De componist roept wervelende windvlagen op in de piano, die echter plotseling weer stilvallen. 

Een zinsnede uit de bundel Les fleurs du mal van Baudelaire stond model voor de vierde, melancholieke prelude. Debussy had in 1889 ook een lied gecomponeerd op een gedicht eruit: Harmonie du soir. Les collines d’Anacapri verwijst naar een stadje op het eiland Capri bij Napels, dat Debussy ooit zou hebben bezocht.

De tarantella, een snelle dans die geliefd is in die streken, krijgt in deze prelude een hoofdrol. Met Des pas sur la neige verwijst Debussy naar een verstild sneeuwlandschap: sobere klanken, met een ondertoon van existentiële eenzaamheid. Het slotakkoord omvat bijna vier octaven. 

In de zevende prelude klinken donderende tremolando’s, vurige passages, en dynamische extremen: een destructieve stormwind sleurt alles mee wat hij tegenkomt. Het contrast van de westenwind met het frisse en verfijnde La fille aux cheveux de lin kon niet groter zijn. Debussy’s inspiratie hiervoor was afkomstig uit het gelijknamige gedicht van Leconte de Lisle. Deze prelude is een van de bekendste. 

La sérénade interrompue gaat over een verliefde Spaanse gitaarspeler, die het hart van zijn geliefde wil veroveren. Hij wordt echter steeds gestoord door lawaai. Terwijl Spaanse gitaarklanken en ritmes worden geïmiteerd, zorgen die onderbrekingen voor de nodige humor. 

Volgens de legende van Ys bestond onder de zeespiegel, voor de Bretonse kust, een mythische stad met een verzonken kathedraal. Debussy roept in La cathédrale engloutie een sfeer op van lang vervlogen tijden. De muziek is doordrenkt met klanken van donkere kerkklokken, die eerbied en grandeur suggereren. Tegelijkertijd is de golvende beweging van de zee te horen. 

La danse de Puck, gebaseerd op Shakespeares A Midsummer Night’s Dream, gaat over een lichtvoetige en spottende elf. Vrolijke noten, grillig en plagerig, worden gecombineerd met plotselinge verschuivingen in register en dynamiek. Minstrels verwijst naar een show op een promenade in Eastbourne, waar Debussy en zijn tweede vrouw de zomer doorbrachten in 1905. Alle elementen uit die voorstelling, zoals mime, humor, snel wisselende stemmingen en soepele ritmiek, zijn terug te vinden in Debussy’s laatste prelude van deze eerste bundel.