Zhang, dans en Andalusië bij het Concertgebouworkest

Tekst: Michiel Cleij

El Rocío, tegen de Atlantische kust van Zuid-Spanje gelegen, is een zanderig en slaperig oord. Maar met Pinksteren is het het feestelijke einddoel van de romería, de pelgrimage van katholieke (zigeuner)families uit Sevilla en andere steden.

Tegenwoordig doen velen dat in fourwheeldrives; honderd jaar geleden, in Joaquín Turina’s tijd, was het een pittoresk spektakel van ruiters en voortploegende karren. Met dat beeld was Turina als geboren Sevillaan innig vertrouwd; als componist zag hij het muzikale potentieel ervan. La procesión del Rocío was zijn eerste grote orkestwerk en hiermee maakte hij zijn doorbraak in het buitenland.

Claude Debussy noemde het werk ‘een prachtig fresco’, en hij vervolgde: ‘Door de duidelijke contrasten tussen licht en schaduw luistert het lekker weg, ondanks de lengte. Turina is sterk beïnvloed door volksmuziek maar hij aarzelt nog in welke richting hij zich zal ontwikkelen en denkt dat het nuttig is tegen illustere hedendaagse voorbeelden aan te leunen. Laten we hopen dat hij hen achter zich laat en zijn oor dichter bij huis te luisteren legt.’

Tot die ‘illustere voorbeelden’ rekende Debussy ongetwijfeld zichzelf, en hij had recht van spreken. Spaanse componisten als Turina en Falla verbreedden hun horizon in Parijs, waar ze evenveel van hem leerden als omgekeerd. Maar ondertussen is La procesión nog altijd doorspekt met bestaande Spaanse deuntjes, inclusief (aan het slot) een rechtstreeks citaat uit het Spaanse volkslied.

Van zangeres Mayte Martín staan twee eigen liederen op het programma. Acaríciame por dentro wordt uitgevoerd in een nieuwe orkestratie van Florian Magnus Maier.

De Duitse componist en gitarist woont en werkt in Nederland. Als metalgitarist Morean speelt hij in de bands Noneuclid en Dark Fortress. Hij studeerde aanvankelijk klassiek gitaar en kwam in 1994 naar Nederland om zich bij Paco Peña toe te leggen op flamencogitaar. Compositie studeerde hij aan het Rotterdams Conservatorium bij Klaas de Vries, Peter-Jan Wagemans en René Uylenhoet. Als componist is hij geïnteresseerd in het versmelten van genres die op het eerste gezicht niet te verenigen lijken, zoals metal, elektronica, klassiek en flamenco.

No me maltrates la vida wordt uitgevoerd in het oorspronkelijke arrangement voor solostrijkers van Joan Albert Amargós.

Een van de componisten die op een geslaagde manier flamenco-elementen verbindt aan ultramoderne compositietechniek is de Madrileen Mauricio Sotelo. En dat doet hij niet vanuit een ivoren toren; hij werkte samen met grote flamencoartiesten als Enrique Morente, Carmen Linares en Miguel Poveda.

Wat Sotelo vooral fascineert is dat flamenco­muziek een enorme complexiteit heeft en toch overrompelend en direct klinkt. Die combinatie geldt ook voor Sotelo’s composities. Ze zijn doordrongen van de ritmische eigenaardigheden van flamenco (waarmee Sotelo als gitarist van jongs af aan vertrouwd is) en van de rijke, vaak microtonale nuances van flamencozang, maar hebben vaak het effect van spontane improvisaties.

Een groeiende serie composities voor uiteenlopende bezettingen draagt de dramatische titel Muros de dolor. Deel drie daaruit componeerde Sotelo in opdracht van het Filharmonisch Orkest van Gran Canaria en is opgedragen aan de Finse componist Kaija Saariaho. 

De ‘muren van smart’ waarnaar de titel verwijst, zijn de muren van het Alhambra, waaraan de componist een bezoek bracht met Laura García Lorca, nicht van de grote Spaanse dichter, die in 1936 door aanhangers van Franco nabij Granada werd vermoord. Het bezoek leverde dit werk met echo’s van de tragische flamencostijl seguiríya op.

Even oer-Spaans als het stierengevecht en flamenco is het werk van dichter/schrijver/theaterman Federico García Lorca. In de jaren dertig behoorde hij tot de artistieke voorhoede, maar met zijn progressieve en links georiënteerde opvattingen maakte hij in het politiek verscheurde Spanje minstens evenveel vijanden als vrienden.

Aan het begin van de Spaanse Burgeroorlog werd hij door nationalisten vermoord. Sindsdien geldt hij als een symbool van de vrijheidsstrijd: heel wat kunstenaars, waaronder opvallend veel componisten, brachten hem postuum hommages.

Eén daarvan was de Italiaan Luigi Nono, een avant-gardist die je misschien niet direct met de gepassioneerde en beeldrijke poëzie van García Lorca zou associëren. Nono’s generatie zag 1945 als een nieuw begin en maakte zich los van vooroorlogse, romantische waarden: atonaliteit en abstractie kwamen in de plaats van melodie en dramatiek.

Vooral op het gebied van vocale en elektronische muziek experimenteerde Nono heel wat af, maar zijn werk heeft altijd een buitenmuzikale betekenislaag die zijn collega’s juist nadrukkelijk vermeden. Door als het ware een vergrootglas te leggen over de manier waarop klank geproduceerd wordt, wilde Nono een nieuwe manier van luisteren afdwingen, met politieke ondertonen. Muziek, vond hij, dient tot maatschappelijke bewustwording – en in de anti-burgerlijke socialist García Lorca zag hij een geestverwant.

Het hier gespeelde werk behoort tot een aan Lorca gewijd drieluik. De titel (‘En zijn bloed blijft zingen’) is een regel uit Lorca’s Llanto por Ignacio Sánchez Mejías, een ‘lijkzang’ voor een bevriende stierenvechter en dichter. In de partituur zijn de drie verzen uit Lorca’s gedicht Memento opgenomen. Het eerste vers bij het begin in driekwartsmaat, het tweede bij maat 182, waar de muziek overgaat in een langzame 5/8e maat en het derde bij maat 222, waar het weer versnelt en 6/8 wordt.

Het begin van Y su sangre doet pointillistisch en ­willekeurig aan: een solofluit lijkt aarzelend rond te dwalen door een ‘mist’ van ijle klankvlokjes. Geleidelijk verdicht het weefsel zich en wordt de muziek ook minder abstract: de fluitpartij krijgt steeds duidelijker melodische contouren, de ritmiek wordt intenser. Tegen het slot tekent zich zelfs een dramatische ontlading af. Iets wat voor Nono’s modernistische collega’s not done was maar de muziek wel meer urgentie geeft.

Memento

Cuando yo me muera, 
enterradme con mi guitarra
bajo la arena.

Cuando yo me muera 
entre los naranjos
y la hierbabuena.

Cuando yo me muera, 
enterradme, si queréis, 
en una veleta.

¡Cuando yo me muera!

Federico García Lorca

Gedenkteken

Als ik doodga,
begraaf me dan met mijn gitaar
onder het zand.

Als ik doodga
tussen de sinaasappelbomen
en het muntkruid.

Als ik doodga,
begraaf me dan, alsjeblieft,
in een windvaan.

Als ik doodga!

Vertaling redactie Preludium

Honderd jaar geleden was Manuel de Falla een grensverlegger: geen componist had de essentie van de Zuid-Spaanse volksmuziek zo dicht benaderd. Geboren in Cádiz zat Falla met zijn neus bovenop de zigeunercultuur. Samen met García Lorca organiseerde hij zelfs een ­flamencoconcours om oude traditionele gezangen voor de vergetelheid te behoeden.

In opdracht van zigeunerartieste Pastora Imperio componeerde Falla het ballet El amor brujo, op een scenario van Gregorio Martínez Sierra. Imperio en haar moeder, Rosario la Mejorana, lieten de componist van nabij kennismaken met de legendes en tradities van de besloten zigeunergemeenschap.

In het verhaal, gesitueerd aan de kust van de provincie Cádiz, probeert de jongen Carmelo het zigeunermeisje Candelas het hof te maken. De liefde is wederzijds, maar de jaloerse geest van Candelas’ vroegere geliefde drijft hen voortdurend uiteen. Alleen langs rituele weg kan de demon worden bezworen, waarna ongetroubleerde, zuivere liefde zegeviert.

Muzikaal hoogtepunt is daarbij de fameuze Vuurdans – maar de feitelijke uitdrijving van de geest vindt in een later stadium plaats, wanneer Candelas en Carmelo kans zien een steelse kus uit te wisselen.

Nergens citeert Falla bestaande volksmelo­dieën; hij streefde ernaar de sfeer en de essentie van de Andalusische folklore te benaderen, en die in symfonische termen te vertalen. De muziek heeft dan ook vaak een pure, bijna primitieve zeggingskracht.

De opdringerige geestverschijning van de dode minnaar, bijvoorbeeld, symboliseert de grillige oerkrachten van de natuur, die uiteindelijk door menselijke wilskracht bedwongen worden. Het is een gegeven dat ook het stierengevecht inspireert, en het is typisch Spaans.

Falla-expert Burnett James schreef hierover: ‘Spanjaarden zijn niet ontvankelijk voor de romantische mystiek van de Natuur. Het leven in Spanje is een aanhoudend gevecht met een prachtig, maar ruw en ontoeganke­lijk landschap; voor romantische opsmuk is eenvoudig geen plaats. In Spanje, en in Spaanse kunst, is de natuur hard, onverbiddelijk en vijandig, en tegelijkertijd is ze nauw verweven met het dagelijks leven.’