Zehetmair Kwartet: twee keer Haydn

Het raadsel zal wel nooit opgelost ­worden: wie componeerde Joseph Haydns kwartetten opus 3, met die beroemde Serenade in het vijfde exemplaar uit de serie, misschien wel het beroemdste kwartetdeel aller tijden? De zes kwartetten van opus 3 werden lange tijd gezien als Haydns eerste pogingen een echte kwartetstijl vast te leggen. Op de titelpagina van de Parijse editie van de uitgever Bailleux stond Haydns naam. Totdat de drukplaten voor die uitgave sporen lieten zien van de weggekraste naam van Hofstetter. De Benedictijner monnik Roman Hofstetter was idolaat van Haydns composities en ooit liet hij zich ontvallen: ‘Alles wat voortvloeit uit Haydns pen lijkt me zo mooi en blijft zo gegrift in mijn geheugen, dat ik niet kan voorkomen daarvan zo nu en dan iets zo goed mogelijk te imiteren.’ Meer werk van Hofstetter was voor dat van Haydn aangezien, hun beider idioom vertoonde overeenkomsten. En Haydns naam verkocht natuurlijk beter. Maar de twijfel bleef. Ook andere auteurs zouden in aanmerking komen. Verschillende Haydn-­specialisten vielen jaren lang over elkaar heen. Uiteindelijk bleef Hofstetter als meest waarschijnlijke auteur over.
Het kwartet is conventioneel van vorm en opbouw. Vooral het zeer snelle en humoristische eerste deel doet aan Haydn denken. De componist contrasteert hierin twee ­thema’s, beide dansant, het ene ritmisch en het andere lyrischer. Het Andante cantabile, bijgenaamd ‘Serenade’, bevat de beroemde melodie die later uitgroeide tot een hit. Hier speelt de gedempte eerste viool de melodie, begeleid door pizzicato’s van de overige strijkers, als een zanger die met zijn gitaar een aubade brengt. Het derde deel is een simpel menuet, klinkend als een robuuste volksdans afgewisseld door een trio. De zeer snelle en komische Scherzando finale roept net als het eerste deel sterke associaties op met Haydn.

Veelzijdigheid tekent Paul Hindemith. Niet alleen liet hij een omvangrijk en divers compositorisch oeuvre na, maar hij was ook uitvoerend musicus, onder meer als violist en altviolist, en vooral actief als kamermusicus. Voor de première van zijn Vierde strijkkwartet richtte hij zijn eigen strijkkwartet op, het Amar Kwartet. Daarnaast dirigeerde, doceerde, theoretiseerde en schreef hij over muziek. Even veelzijdig was hij in zijn toepassing van diverse componeerstijlen. In zijn verzet tegen een gezwollen laatromantisch idioom in die jaren, experimenterend met een expressionistische schrijfwijze, en zoekend naar een meer objectieve stijl en harmonische helderheid kwam hij uiteindelijk uit op een neoklassieke en neobarokke stijl. De tonaliteit bleef uitgangspunt, zij het omgevormd en uitgebreid. Hij ontwierp bijvoorbeeld een eigen toonsysteem. Zo werd zijn stijl een combinatie van achttiende- en twintigste-eeuwse compositietechnieken. Technieken uit de Barok, gecombineerd met zijn typische harmonische taal, kenmerken het Vijfde strijkkwartet. Het bevat allerlei contrapuntische elementen, zoals bijvoorbeeld de fuga in het eerste deel en de passacaglia in het laatste deel. Het kwartet begint met een motief van vier noten, materiaal voor de erop volgende fuga. Er is een contrasterende melodische middensectie, uiteindelijk leidend naar een climax. Het deel wordt afgesloten met een fuga op het hoofdthema. Ook het tweede, langzame deel bevat fugatische elementen. Breed stromende melodieën bewegen zich voort in een melancholieke melodische meditatie. De ‘kleine mars’ in het derde deel klinkt als een parodie op een voorbijtrekkende militaire patrouille. In het vierde deel zet de cello in met een bas­motief dat tot thema wordt van een passacaglia met variaties. Hindmith schreef het kwartet in oktober 1923, tijdens een tournee met het Amar Kwartet, dat een maand later de première verzorgde.

Op 12 februari 1797 werd op de verjaardag van de Habsburgse keizer Franz I in alle ­theaters van Wenen en daarbuiten het zogenaamde Haydn-volkslied Gott erhalte Franz den Kaiser gezongen. Het was onderdeel van een propagandacampagne om het Oostenrijkse volk tot meer strijdlust te bewegen in de roerige tijd van Franse dreiging. Van staatswege was opdracht gegeven voor het schrijven van een toepasselijke tekst naar het model van het Britse God Save the King. Haydn, net terug in Wenen van zijn tweede succesbezoek aan Londen en inmiddels de beroemdste componist van Europa, werd verzocht de tekst van muziek te voorzien. Het lied werd buitengewoon populair en ­groeide uit tot nationale hymne. Net als Frankrijk met zijn Marseillaise en het Verenigd Koninkrijk met God Save the King had nu ook Oostenrijk een luisterrijk volkslied. Haydn was zeer gehecht aan het lied en gebruikte de melodie als variatiethema voor het langzame deel van zijn ‘Kaiserquartett’. Afgezien van het variatiedeel wordt het kwartet gekenmerkt door eenvoud. Lichtvoetigheid tekent het openingsallegro dat zich verder ontwikkelt uit het motief in de eerste maten. ­Haydns volkslied beheerst het tweede deel. De melodie dient hierin als thema, voorzien van vier variaties. Een standaard menuet wordt gevolgd door een wat dramatischer Finale. Ruim een half jaar na de première van het lied, op 28 september, kreeg het
‘Kaiserquartett’ zijn première in het slot ­Eszterházy in Eisenstadt ter gelegenheid van het bezoek van aartshertog Joseph, paltsgraaf van Hongarije.

Lies Wiersema