Zaïde Kwartet met Schubert, Bartók en Haydn

tekst: Lies Wiersema

De ‘zonnekwartetten’ werden de kwartetten opus 20 van Joseph Haydn genoemd, vanwege het embleem van een opkomende zon op de titelpagina van een van de eerste edities. Misschien staat het symbool voor de rijzende ster van de componist en de mijlpaal die de zes kwartetten betekenden in de vroege geschiedenis van het strijkkwartet.

Er begon een echte kwartetstijl te ontstaan, met meer gelijkwaardigheid tussen de stemmen dan voorheen. Onder invloed van de heersende Sturm und Drang-beweging experimenteerde Haydn bovendien met een muzikale taal met meer dramatische expressie. Het als nummer 1 aangeduide kwartet in de serie is waarschijnlijk als laatste gecomponeerd.

Het is van een sobere schoonheid, met ook de nodige Haydneske humor, bijvoorbeeld in het laatste deel. Het kwartet opent met een ontspannen en transparant eerste deel waarin de stemmen evenwichtig over het materiaal verdeeld zijn. Ieder heeft zijn rol binnen het geheel, heeft het voortouw of draagt in wisselende combinaties bij aan de conversatie.

Een zwierig menuet met een contrasterend lieflijk trio vormt de overgang naar het meest sensitieve, ‘empfindsame’, deel van het kwartet: het Affettuoso e sostenuto, ‘gevoelig en aangehouden’. Mezza voce staat erboven, oftewel ‘op halve toonsterkte’. Het heeft een koraalachtig karakter.

Een sprankelende presto Finale vol speelse syncopen besluit het werk. Haydn gaf als uiting van dankbaarheid en om God te eren alle zes kwartetten aan het slot nog een eigen Latijns postscriptum mee. Voor het Strijkkwartet in Es groot is dat Fine. Soli Deo et cuique suum: Einde. God alleen (zij de eer) en ieder het zijne.

Waar Haydns opus 20-kwartetten de dageraad in de strijkkwartetgeschiedenis inluidden, waren Béla Bartóks kwartetten een breuk met de traditie. Bij hem vinden we nieuwe vormen, alle mogelijke strijktechnieken en een expressieve taal met vaak harde en snerpende klanken. De muzikale conversatiesfeer uit de vroegere werken in het genre is hier ver te zoeken.

Dat geldt zeker voor het kortste van zijn strijkkwartetten, het onconventioneel opgezette Derde strijkkwartet in Cis groot. Het bestaat uit vier contrasterende delen of secties, maar wordt als één geheel gespeeld. De vier secties volgen elkaar op in de volgorde langzaam-snel-langzaam-snel.

Vooral opvallend zijn de voortdurend veranderende, expressieve en soms harde en schurende klankkleuren die Bartók weet te genereren. Hiervoor maakt hij gebruik van uiteenlopende middelen, zoals scherpe dissonanten, ongebruikelijke intervallen, glissando’s, pizzicato’s, bijzondere strijktechnieken, flageolettonen en ‘barbaarse’ ritmes die doen denken aan Igor Stravinsky.

De muziek is sterk chromatisch en contrastrijk, en kleine motieven worden voortdurend gevarieerd. Het kwartet opent met een zacht, gedempt, chromatisch tooncluster, waaruit zich een basismotiefje ontwikkelt van drie noten dat zich ontwikkelt tot bouwsteen van het hele eerste deel. Een vele maten durende triller van de tweede viool, begeleid door pizzicato-akkoorden, vormt het begin van het snelle tweede deel.

De toonladderpassage na de eerste trillers beheerst het tweede deel. Het wordt herhaald, gevarieerd, harmonisch gekleurd, terwijl het ritme versnelt. Het derde deelgrijpt terug op motieven van het eerste deel, zij het zeer gecomprimeerd, gevarieerd en ritmisch gewijzigd.

In de Coda klinken toonladderpassages uit het tweede deel, maar nu stijgend en dalend, versneld, harmonisch gewijzigd en uiteindelijk leidend tot een climax die dit kleurrijke werk abrupt afsluit met een reeks hamerende akkoorden. Tot verrassing van de componist won zijn kwartet een gedeelde eerste prijs in een strijkkwartetconcours.

Twee jaar voor zijn dood schreef de negenen-twintigjarige Franz Schubert in tien dagen zijn zwanenzang voor de strijkkwartet-bezetting: het Strijkkwartet in G groot. Het werd een magistrale compositie, klassiek van vorm, met de gebruikelijke vier delen, maar ook een toonbeeld van Schubertiaanse vrije fantasie en non-conventionaliteit waar het de behandeling van het muzikale materiaal betreft.

De componist speelt voortdurend met contrasten: in dynamiek, in klankkleur, tussen majeur en mineur. Alleen al in de korte introductie van het openingsdeel wisselen majeur en mineur elkaar snel af. Daarna begint het eigenlijke hoofdthema, een aangrijpend, lyrisch motief gespeeld door de eerste viool, gevolgd door een kunstige combinatie en variatie van thema’s, onverwachte harmonische veranderingen, snelle tremolo’s en dynamische contrasten.

Spanning en turbulentie worden afgewisseld met mysterieuze pianissimopassages. De cello speelt in de klankkleur een belangrijke rol. Zo opent het langzame deel met een weemoedige cello-solo in een hoog register in mineur, tweemaal onderbroken door dramatische, stormachtige passages met razende toonladders, stevige ritmes en dreigende tremolo’s.

Ook hier weer het spel met contrasten. Het Scherzo bestaat uit een tot het eind volgehouden ritmisch-melodisch patroon, melodieus gecontrasteerd met een Trio in de vorm van een Ländler. De finale heeft een rondo-vorm en doet met zijn snelle zes-achtstenbeweging aan een tarantella denken.

Monotoon voortjagende motoriek met ook hier weer de afwisseling van majeur- en mineurakkoorden en onverwachte harmonische veranderingen. Het kwartet dat opvalt door zijn emotionele en muzikale intensiteit genoot in eigen tijd nauwelijks publieke belangstelling. Nu geldt het als een van Schuberts belangrijkste en meest geliefde composities.