Yefim Bronfman en RCO Chamber Soloists: Schumann

Brahms’ Derde vioolsonate in d klein is feitelijk zijn zesde. De zelfkritische componist maakt met zijn eerste drie pogingen in het genre letterlijk de kachel aan. Met vier delen is dit de langste van de drie uitgegeven sonates, en verreweg de experimenteelste.

De sonate zit vol vondsten. Het eerste deel opent met twee schaduwrijke thema’s die sterk in elkaars verlengde liggen. Volkomen onverwacht slaat de pianist vervolgens ruim een minuut lang, als een orgelpunt, dezelfde bastoon aan, terwijl de violist daarboven heel vrij en bijna Bach-achtig fantaseert. Daaruit stijgt plotseling weer de volledige hoofdmelodie op. Het bijzondere is dat die nu ineens haast zonnig klinkt.

Het Adagio is een eenvoudig ‘Lied ohne Worte’ en een toonbeeld van spaarzaamheid: uit de pianobegeleiding van de eerste twee maten ontwikkelt Brahms langzaam een tweede, contrasterend thema, dat verderop in de sonate nog een keer zal opduiken. Het derde deel, een scherzo, heeft evenveel interpretaties als luisteraars: sommigen horen er diepe ernst in, anderen een vrolijk gesprek. Clara Schumann deed het zelfs denken aan ‘een mooi meisje, stoeiend met haar vrijer’.

De finale opent met opnieuw een variant op materiaal uit het Adagio. Toch kon het contrast niet groter zijn: dit laatste deel is een tarantella die alle kanten opvliegt en pas halverwege even tot rust lijkt te komen, als de piano heel langzaam, alleen en na de tel, de hoofdmelodie speelt. Maar schijn bedriegt: dit Presto, en daarmee de hele sonate, komt tot een luidruchtig, gejaagd einde.

Joseph Haydn wordt wel een veelschrijver genoemd; een kwalificatie die zou kunnen suggereren dat de oudste van de drie grote Weense Klassieken – eerder geboren én ouder geworden dan Mozart en Beethoven – aan de lopende band routineus werk afleverde. Maar ­Haydns grote oeuvre legt juist een lange ontwikkeling aan de dag van elegante en misschien soms nog wat schoolse vermaaksmuziek naar meer vernuftige – en overigens nog steeds elegante – composities.

Haydn maakte met name school in de genres van het strijkkwartet en de symfonie, maar componeerde ook veel kamermuziek voor uiteenlopende bezettingen. Niet zelden was die bedoeld voor huiselijk gebruik. Samen musiceren in de eigen salon werd door de Habsburgers in de betere ­kringen gezien als aangename verpozing. ­Haydn en tijdgenoten speelden slim in op die trend door hun muziek te verkopen als ‘divertimento’: onderhoudende, licht verteerbare muziek voor kleine bezettingen.

Of de mensen thuis Haydns strijktrio’s naar behoren konden uitvoeren, is nog maar zeer de vraag. Onder catalogusnummer Hoboken V:1-21 zijn ze samengebracht: zeer verschillende werken in bijna alle toonsoorten en allemaal – behalve het vandaag gespeelde nummer 8 voor viool, altviool en cello – geschreven voor twee violen en een basinstrument. Dat kon een cello zijn, of een contrabas, een violone, een gamba; net wat voorhanden was.

Later in de muziekgeschiedenis wordt er getornd aan de dominantie van de bovenstem, maar in dit Divertimento in Bes groot heeft de viool nog duidelijk de hoofdrol. De lieflijke vioolmelodie van het openingsdeel wordt ondersteund en nageëchood door de altviool. In de zes variaties die volgen is de bas in steeds hetzelfde patroon van lange noten de drager van de speelse wisselwerking tussen viool en altviool. In het dansante Menuet en de snelle Finale trekt de bas juist wat vaker op met de altviool, wat de viool nog sterker de solis­tenrol geeft.

‘Voorwaarden voor creativiteit zijn geluk en diepe eenzaamheid’, schreef Robert Schumann. Met het geluk was het voor hem goed gesteld in 1842, het jaar van het Pianokwintet in Es groot.

Na jaren van tegenwerking door zijn aanstaande schoonvader was hij in september 1840 eindelijk getrouwd met zijn grote liefde, de pianiste Clara Wieck. Schumann voelde zo’n grote geestelijke verwantschap met haar dat hij haar kort voor hun huwelijk schreef: ‘Elk van jouw gedachten komt uit mijn ziel, ja, al mijn muziek heb ik aan jou te danken.’

Maar behalve gevoelens van geborgenheid en intimiteit waren er ook momenten van grote eenzaamheid. Begin 1842 vertrok het echtpaar voor een tournee naar Bremen, Oldenburg, Hamburg en Kopenhagen waarbij Clara concerten gaf en Robert zijn Eerste symfonie in Bes groot dirigeerde. In het gezelschap van de beroemde pianiste voelde Robert, die met zijn symfonie maar matig succes had, zich allesbehalve op zijn gemak. Terwijl Clara alleen naar Denemarken reisde, keerde hij voortijdig huiswaarts.

Terug in Leipzig miste hij haar elk moment van de dag en kreeg hij geen noot op papier. Zijn eenzaamheid verdreef hij met ‘bier en champagne’ maar ook met hard werken. Zo verdiepte hij zich in de strijkkwartetten van Haydn, Mozart en Beethoven en maakte hij fuga’s en andere contrapuntoefeningen.

Die studie wierp haar vruchten af, want na de thuiskomst van Clara, eind april, kreeg hij weer de componeerkriebels. Behalve het Pianokwintet in Es groot schreef hij in datzelfde ‘kamermuziekjaar’ 1842 ook het Pianokwartet in Es groot, beide opgedragen aan Clara, en de drie strijkkwartetten.

Van Schumanns sluimerende geestesziekte is in het pianokwintet op het eerste gehoor niks te merken. Het werk is helder en evenwichtig van constructie, maar nergens staat deze strenge vormbeheersing de romantische verbeeldingskracht in de weg.

Integendeel, het pianokwintet is rijk aan contrasten, zowel binnen als tussen de delen onderling. Zo contrasteert de treurmars van het tweede deel met de snelle toonladderfiguren van het Scherzo, maar tegelijkertijd wekt het werk de indruk in één adem te zijn geschreven. Zijn nieuw verworven kennis van het contrapunt kwam Schumann goed van pas in de coda van de Finale: het openingsthema van dit slotdeel en dat van het eerste deel zijn hier samengesmeed tot een indrukwekkende dubbelfuga.

Hoewel het Pianokwintet in Es groot klinkt alsof de melodieën ervan hem zomaar kwamen aanwaaien, was Schumann aan het einde van zijn ‘kamermuziekjaar’ ernstig vermoeid. In januari 1843 leed de componist aan wat hijzelf ‘zwakke zenuwen’ noemde en componeerde hij even helemaal niets meer. Een lichtpuntje dat jaar was zijn ontmoeting met Hector Berlioz die de première bijwoonde van het pianokwintet en daarover vol enthou­siasme berichtte.