Yefim Bronfman en het Koninklijk Concertgebouworkest

Het Vierde pianoconcert in G groot van Ludwig van Beethoven wordt voor het eerst uitgevoerd in maart 1807 tijdens een privéconcert in het Weense stadspaleis van Prins Lobkowitz. Het kan niet anders of de genodigden luisteren met open mond naar de beginmaten van het werk: voor het eerst begint een piano­concert niet met een orkestrale introductie, maar met een ­pianosolo.Opvallender nog: het is geen virtuoze bravoure-opening, maar een ingetogen melodie, een paar akkoorden maar. Dan pas valt het orkest in. En zelfs die entree is ongehoord: de strijkers herhalen het pianothema, maar dan in de ‘verkeerde’ toonsoort.

Beethovens opzettelijke fout is kenmerkend voor het grootste deel van het werk: de piano en het orkest komen heel lang niet echt bij elkaar. Strijkers introduceren in het eerste deel, Allegro moderato, het belangrijke tweede thema, net als het derde, maar de piano weigert ze te herhalen, in elk geval letterlijk. Toch ontstaat er een samenwerking tussen orkest en pianist, of eerder: ze draaien om elkaar heen, met briljante variaties en commentaren op elkaars materiaal.

In het tweede deel is de verwijdering compleet, aanvankelijk althans. Dit Andante con moto is een discussie tussen twee totaal verschillende karakters: het orkest maakt luid en kortaf zijn argumenten duidelijk; de piano blijft rustig, en lijkt vooral begrip te vragen. Uiteindelijk werkt die strategie, en bindt het orkest in. Na een uitgebreidere solo, waarin de piano toch ook kort een scherpere kant toont, legt het orkest zich neer bij het gelijk van de ander.

Het afsluitende Vivace slaat een vrolijker noot aan. Strijkers introduceren, opnieuw in een ‘foute’ toonsoort, een thema met snelle, zich herhalende noten. Het is een uitdaging: voor de piano zijn die snelle noten niet helemaal haalbaar. Daarom omspeelt de solist ze in een briljant geornamenteerd antwoord, dat blijkbaar aanslaat: voor de rest van de finale tonen beide partijen vooral veel plezier in elkaars inzetten. Alsof ze uiteindelijk zeggen: let’s agree to disagree, en laten we er iets moois van maken.

Ondanks zijn ongebruikelijke vorm kreeg het Vierde pianoconcert positieve kritieken: ‘Het meest bewonderenswaardige, unieke, kunstzinnigste en gecompliceerdste van alle Beethoven­concerten tot nu toe’, schreef de Allgemeine Musikalische Zeitung. Toch duurde het even tot het stuk in het standaardrepertoire terechtkwam. Pas sinds Felix Mendelssohn het in 1836 nieuw leven inblies, is het altijd een van de meest geliefde pianoconcerten gebleven.

Aan zijn Eerste symfonie werkt Johannes Brahms, met tussenpozen, ruim twintig jaar. De meeste schetsen, waarvan sommige zeer gevorderd zijn, belanden in de kachel. Brahms moet er niet aan denken dat het nageslacht iets in handen krijgt waar hij niet volledig achter staat. Sommige melodieën en een enkel fragment krijgen een herbestemming: in een kwintet hier, of een pianoconcert daar. Maar liever steekt Brahms de fik erin. De Eerste symfonie, kortom, is een lijdensweg.

Het succes dat het werk oogst, geeft Brahms echter moed. Zoveel zelfs dat hij zijn Tweede symfonie in een verbluffende vier maanden voltooit. Brahms schrijft het werk grotendeels tijdens een werkvakantie in Pörtschach am Wörtersee, een zonnig vakantieoord in het zuiden van Oostenrijk. Hij heeft er uitzicht op het meer en op besneeuwde Alpentoppen. Dat natuurschoon is hoorbaar de symfonie binnengeslopen.

Brahms haatte het als mensen de Tweede symfonie zijn ‘Pastorale’ noemden, maar de vergelijking met Beethovens Zesde is begrijpelijk. Beide werken ademen een landelijke en doorgaans ontspannen sfeer. Nog een overeenkomst: beide worden voorafgegaan door gespannen werken in c klein, en vormen daarmee een groot contrast.

Brahms opent zijn Tweede symfonie met een Allegro non troppo in driekwartsmaat. Maar een wals is dit niet. Hoewel de melodieën eenvoudig en toegankelijk zijn, houdt Brahms de spanning erin door ritmische verschuivingen, die het stuk weliswaar ondansbaar, maar des te interessanter maken. De melodieën in dit deel, en de rest van de symfonie, zijn voor het grootste deel terug te voeren naar de drie openingsnoten. Gedurende het hele werk draait Brahms ze op alle mogelijke manieren om, en verkort of verlengt ze naar believen.

Brahms: 'De nieuwe symfonie is onuitstaanbaar melancholiek'

Brahms zelf maakt grappen over het optimistische karakter van zijn Tweede. Aan zijn uitgever schrijft hij: ‘De nieuwe symfonie is onuitstaanbaar melancholiek. Ik heb nog nooit zoiets droefs geschreven, zo in mineur: de partituur moet gepubliceerd worden met een zwart randje.’

In het tweede deel blijkt dat Brahms dat maar half schertsend bedoelde. Uit het meanderende Adagio non troppo spreekt een verlangen naar iets onhaalbaars, of verlorens. In een brief aan Clara Schumann, de bevriende echtgenote van collegacomponist Robert Schumann, beschrijft Brahms de symfonie, ernstig nu, als ‘elegisch’. Daarbij denkt hij ongetwijfeld vooral aan dit tweede deel, het langste langzame deel uit al Brahms’ symfonieën.

Het Allegretto grazioso is dan weer een opgewekt intermezzo, met nog meer ritmische vondsten dan het eerste deel. Brahms sluit af met een swingende finale, Allegro con spirito. Als er ergens een aanwijsbare verwantschap is met Beethovens Pastorale, dan is het in dit deel: op ongeveer een derde imiteren fluiten en hobo’s duidelijk zingende vogels, hoe kort het fragment ook is. Uiteindelijk zetten schetterende koperblazers een triomfantelijk punt achter deze ‘elegische’ en serene maar toch ook zomerse symfonie.