Wispelwey en Giacometti: Schubert en Brahms

tekst: Christiane Schima

Het is bekend dat Franz Schubert als ‘profeet in eigen land’ in zijn vaderstad Wenen weinig erkenning vond. Van Eduard Bauern­feld, toneeldichter en vriend van Schubert, is het volgende rijm afkomstig: ‘Ein echter Wiener – und ein Genie. Es staunt das ganze Land – die Wiener selbst erfuhren’s nie. Als nur aus dritter Hand.’ 

Veel van Schuberts werken werden pas lang na het overlijden van de componist gepubliceerd. Tijdens een bezoek aan Wenen vond Robert Schumann tal van composities, on­­geordend tussen stapels van Schuberts nagelaten manuscripten. De Fantasie in C groot, D 934 werd pas in 1850 voor het eerst uitgegeven en de Sonate in a klein ‘Arpeggione’, D 821 in 1871.

Dat de Fantasie in C groot niet geschreven is voor viool en piano (zoals vermeld in de eerste ­uitgave uit 1850) maar voor ‘Pianoforte und ein Instrument’, blijkt uit de tweede kritische editie van Breitkopf & ­Härtel uit 1886. Schubert had de keuze van het ­melodie-instrument blijkbaar opengelaten. Een uitvoering met cello en piano is dien­tengevolge legitiem.

Corresponderend met de benaming ‘fantasie’ knopen de delen vrij aan elkaar aan en wisselen ze van karakter en stemming. Met zijn voortdurende veranderingen van toonsoort en kleurschakeringen is het werk uit 1827 Schubert ten voeten uit. Toch is het niet zo vaak in de concertzaal te horen. 

Johannes Brahms heeft veel kamermuziek geschreven. Hij hield van het musiceren in huiselijke kring en koesterde vriendschappelijke contacten met bekende musici. Brahms was een excellent pianist en een bevlogen koordirigent – een visitekaartje voor Wenen waar de Hamburger in 1872 tot leider van de Wiener Singakademie werd benoemd.

De biografie van de componist kan worden ingedeeld in twee levens- en scheppingsperiodes. Die in Duitsland, waar hij diverse banen als koordirigent heeft en in Leipzig bevriend raakt met de familie Schumann en de violist Joseph Joachim. En die in Wenen, waar hij zich in 1872 voorgoed vestigt en als componist carrière maakt. De twee cellosonates zijn afkomstig uit beide periodes, tussen hun ontstaan ligt meer dan twintig jaar. 

De Tweede sonate in F groot, opus 99 is opgedragen aan de gelauwerde cellist Robert Hausmann (1852-1909), die ook Brahms’ Eerste cellosonate — die later op het programma staat — aan meer bekendheid hielp. Het vierdelige werk staat in een zonnig F groot. Omwille van het dramatische contrast maakt de componist in de twee middendelen een uitstapje naar f klein. 

Het liedachtige trio van het derde deel, Allegro passionato, wijst echter vooruit naar het sprankelende slotrondo Allegro molto. Brahms heeft zich in de Oostenrijkse hoofdstad tot beroemdheid ontwikkeld.

De Weense muziekcriticus Eduard Hanslick (1825-1904) prijst hem zelfs als waardige opvolger van Beethoven. De erfenis van het klassieke muzikale verleden heeft Brahms hier omgezet in een eigen laatromantische stijl.

De Sonate in a klein ‘Arpeggione’ uit 1824 verheugt zich in een grote populariteit. Schubert schreef hem voor een reeds in zijn tijd zeldzaam en nu volledig ­vergeten ­instrument: de arpeggione. De Weense instrumentenbouwer Johann Georg ­Staufer (1778-1853) had het ontworpen.

Het was een cello-achtig, maar net als een gitaar van zes snaren voorzien instrument dat bijzonder geschikt was voor het spel met ­gebroken akkoorden (arpeggio’s). Schubert heeft de grote toonomvang van het instrument ten volle benut.

De elegische en ontroerende lyrische melodieën van deze sonate getuigen ervan dat Schubert een begenadigd liederen­componist was. De ‘Arpeggione’ bezit de charme van Wenen, een stad die een smeltkroes was van verschillende volkeren van de Duits-Oostenrijks-Hongaarse Donau-monarchie.

Daarop wijzen veel door de componist ingelaste, door de Hongaarse zigeuner­muziek geïnspireerde gedeeltes, zeker in de goedgemutste finale, een rondo. Toch keren ook in het slotdeel melodiefragmenten uit de vorige delen terug als een weemoedige ­herinnering.

De Eerste sonate in e klein, opus 38 is het ambitieuze werk van een aanstormend componist. Hierin maakt Brahms – net als Ludwig van Beethoven in zijn late werken – in het slotdeel gebruik van de fugatechniek van Johann Sebastian Bach.

Het openingsdeel is opgebouwd als sonatedeel met verschillende in themagroepen ondergebrachte melodische motieven. Het bekoorlijke, van staccato doorspekte Allegretto quasi menuetto heeft een barokke allure. De sonate wordt afgesloten met een gewichtig fuga- oftewel fugatodeel, waarin Brahms refereert aan Contrapunctus 4 en 13 uit Bachs Die Kunst der Fuge.

Toch stelt dit prestigieuze werk – het is opgedragen aan de bekwame Leipziger amateur-cellist Josef Gänsbacher – in speeltechnisch opzicht lagere eisen aan de solist dan de voorgaande Tweede sonate.