Winnaar Dutch Classical Talent: Vincent van Amsterdam

Tekst: Agnes van der Horst

De vijfde van de Zes Franse suites voor klavecimbel van Johann Sebastian Bach is de sprankelendste en sierlijkste. Accordeonist Vincent van Amsterdam speelde het stuk eens in een kerk in Breda. Hij voelde meteen dat het werkte: ‘Er ontstond een bijna gelukkige atmosfeer’, vertelt hij in het interview voor het programmaboekje van de Dutch Classical Talent-tour. 

Bach componeerde de suites (BWV 812-816) in Köthen, waar hij van 1717-1723 kapelmeester was aan het Prinselijk hof. Hij had voor de hofkapel een nieuw klavecimbel met twee klavieren aan moeten schaffen. Het zou dus heel goed kunnen dat hij deze suites speciaal voor dit instrument componeerde. Ze worden ‘Franse’ suites genoemd vanwege de elegantie, de korte delen en het relatief geringe gebruik van contrapunt.

Op het titelblad van de partituur beschreef Bach de stukken als ‘Suites pour le Clavessin’, maar Vincent van Amsterdam kan ze onveranderd spelen op accordeon. ‘Dat geldt voor bijna alle barokmuziek voor tweehandig klavier’, legt hij uit. Ook de klankkleur van zijn instrument past goed bij oude muziek, vindt hij: ‘Het geluid zit tussen dat van een piano, orgel, klavecimbel en strijkers in.’

De Russische Sofia Goebaidoelina is een van de weinige eigentijdse componisten die schrijven voor accordeon – toch nog altijd een beetje vreemde eend in de bijt van de klassieke muziekinstrumenten. Van Amsterdam noemt haar accordeoncomposities ‘geen accordeonmuziek, maar muziek voor de accordeon’, met andere woorden, composities die er toe doen, prestigieuze werken.

In feite schreef ze die muziek voor de Russische bajan, een knoppenaccordeon zonder klaviertoetsen, maar met wat aanpassingen kunnen ook ze perfect op accordeon worden uitgevoerd.

Goebaidoelina schreef kamermuziek voor de bajan en twee grote solowerken: De profundis uit 1978 (in 2014 opgenomen op Van Amsterdams debuut-cd
Classical Accordion) en het acht jaar later voltooide Et expecto. Ze schreef de stukken voor de befaamde Russische bajanspeler Friedrich Lips. 

Van Amsterdam beschrijft de muziek van Et expecto (de titel komt uit het Credo van de katholieke mis) als de strijd tussen goed en kwaad. ‘Het eerste deel schildert hemelse sferen. In deel 2 sluipt het kwaad binnen. In het derde deel barst de strijd los met veel agressie en in deel 4 opent zich de hemel: bliksems verschroeien de duivel en de aarde. In het slotdeel hoor je de smeulende as, de leegte na de verwoesting.’

Het is een complexe compositie en met 18 minuten ook tamelijk lang, zeker voor accordeon solo. ‘Ook fysiek is het zwaar,’ vertelt de accordeonist, ‘soms zelfs pijnlijk! Maar het gaat ook over pijn. Samen met de muziek ga je als het ware de as – de verzuring – in.’ Goebaidoelina’s heftige muziek werd in de Sovjet-Unie gewantrouwd. Maar door Dmitri Sjostakovitsj, wiens assistent ze een tijdje was, werd zij gerespecteerd, gesteund en aangemoedigd.

Een vleugje Sjostakovitsj is te horen in Anatoli Koesjakovs Images of the Passing Time. De Russische componist kreeg in 2003 een belangrijke prijs uitgereikt vanwege zijn grote bijdrage aan de internationale accordeon­literatuur.

Van Amsterdam speelt vier delen uit het twaalfdelige Images of the Passing Time, waarin de componist het leven en de afgelopen muziekeeuwen de revue laat passeren. How It Is Terrible To Drown in the Blue Skies (deel 2) is een meditatief, koraalachtig stuk, dat verwijst naar Bach en César Franck.

In Waltz-Caprice (deel 4) duikt uit de dissonante complexiteit af en toe de 3/4-maat van een wals van Johann Strauss op. In From the Oriental Melodies (deel 9) is een verwijzing te horen naar Sjostakovitsj, en Procession, het slotdeel, is een Prokofjev-achtige energieke mars.

Dit orgelwerk van César Franck was nummer 3 van de Six pièces die de componist/organist opdroeg aan zijn vriend en collega organist/componist Camille Saint-Saëns. Het werk is een toonbeeld van hoe Franck – in tegenstelling tot de Duitse, zwaarwichtige laatromantische compositietrend van zijn tijd – diepgang combineert met elegantie en lichtheid.

Hoewel als componist een laatbloeier (hij begon pas te componeren toen hij al in de vijftig was), werd hij een belangrijk voorbeeld voor de latere generatie Franse componisten als Claude Debussy en Maurice Ravel. 

De sereen meanderende melodie waarmee de Prélude inzet klinkt als een ­stromend beekje in de lente. De melodie en de opbouw van dit deel wordt wel vergeleken met Bachs prelude Liebster Jesu, BWV 731.

In de erop volgende fuga blijft die melodieuze helderheid in stand ondanks de ­­complexere klankstructuur en de modulaties. In het ­va­riatiedeel keert de melodie weer in haar oude vorm terug, alleen wat energieker gevarieerd, omspeeld en begeleid.

De Oekraïense componist Maxim Shalygin componeerde Trembling Music speciaal voor Vincent van Amsterdam. De titel van het werk, ‘sidderende muziek’, dekt de lading. Vincent van Amsterdam vertelde dat hij tijdens het instuderen van dit werk associaties kreeg van hete trillende lucht boven een woestijn.

Een accordeonist vibreert in een werk doorgaans maar enkele maten, maar in Trembling Music moet hij het instrument partituurbladzijden lang laten trillen, waarbij ook nog afgewisseld moet worden tussen hardere en zachtere klanken. 

Met deze nieuwe compositie toont Shalygin een nog onbekende kant van de accordeon. Het is een van de redenen waarom componist en accordeonist besloten gezamenlijk nieuwe technieken voor het instrument te ontwikkelen, in de hoop daarmee andere componisten te stimuleren ook voor accor­deon te schrijven.

Componist en bajanspeler Vladislav Solotarjov geldt als de grondlegger van de moderne Russische muziek voor de bajan, die in zijn tijd vooral gezien werd als een volksinstrument. Met zijn Derde sonate deed de componist in 1974 auditie voor het lidmaatschap van de componistenbond van de toenmalige Sovjet-Unie.

De uitstekende uitvoering door de, toen nog jonge, Friedrich Lips, maakte diepe indruk op een van de juryleden: Sofia Goebaidoelina. Ze beschreef Solotarjovs klank­idioom als ‘zo indringend, dat je het je je leven lang blijft herinneren’.

Dankzij deze compositie ging ook Sofia Goebaidoelina voor het instrument componeren. De gedrevenheid, weemoed en urgentie in het vierde en laatste deel van Solotarjovs Derde sonate is inderdaad muziek die onder de huid kruipt.