Winnaar Dutch Classical Talent Award 2018: Diamanda Dramm

‘Van samenspelen krijg ik de meeste informatie en inspiratie. Maar als ik een verhaal wil vertellen, echt wil communiceren, gaat dat het beste alleen met de viool op het podium.’ Aldus Diamanda La Berge Dramm, de verrassende winnares van de NPO Radio 4 Dutch Classical Talent Award 2018. Verrassend, niet alleen omdat ze de eerste soloviolist is die de prijs in de wacht sleept, maar ook omdat ze ongewone hulpmiddelen inzet, zoals basdrums, een orgelpedaal en haar stem.

‘Alleen op het podium staan geeft vrijheid, maar het beperkt ook’, zegt Diamanda, ‘maar de muren waar je dan tegenaan loopt, maken dat je dieper gaat graven.’ Haar ouders, de Amerikaan David Dramm en de Nederlandse Anne La Berge, zijn beiden componist en ook als musicus actief in de hedendaagse muziekwereld.

‘Ik wist niet anders dan dat alle grote mensen rare moderne muziek speelden, spelen in een symfonieorkest vond ik juist een beetje verdacht. De meeste mensen ontdekken hedendaagse muziek via klassieke muziek, bij mij ging het vaak andersom.’ 

Diamanda voelt zich niet per se verplicht eigentijdse muziek populairder te maken. ‘Ik denk wel dat moderne muziek een belangrijke functie heeft en daar wil ik aan bijdragen. Maar dit programma gaat meer over mijn zoektocht naar wat mijn eigen verhouding is tot die muziek. Dat onderzoek is heel fysiek en dat komt tot uiting in het instrumentarium dat ik bespeel en hoe ik mijn lichaam gebruik. Ik speel drums of orgel met mijn voeten en ik zing. Ik ben op zoek naar hoe die muziek met mij is verbonden, zowel fysiek als mentaal.’  

Dramm: Smackgirl XL

Smackgirl XL is een compositie voor viool en drums, op verzoek van Diamanda geschreven door haar vader David Dramm. Het werk ontstond toen Diamanda een stuk van Bach studeerde in een kamer waarin toevallig ook een drumset stond. ‘Ik wilde geen metronoom gebruiken en in plaats daarvan speelde ik met mijn voeten op twee basdrums, om zo meer inzicht te krijgen in de verhouding van de eerste tot de tweede tel.

Toen bedacht ik dat die combinatie van viool en drums ook een compositie zou kunnen worden, want als violist heb ik mijn voeten vrij en ik beweeg sowieso veel. Het was voor mij ook meteen helder dat David dat heel goed zou kunnen componeren. Zijn stukken hebben een stuwende kracht en dat is ook wat het werk moest hebben.’

Het werd een compositie die nooit helemaal af leek te komen’ vertelt ze grinnikend. Vaak werd er bij een etentje thuis weer een noot of twee veranderd. De titel Smackgirl XL is overigens afkomstig uit het Thaise kickboksen. 

Knox: Up above our heads

Diamanda Dramm beschrijft de veelzijdige Ierse altviolist en componist Garth Knox als ‘het opperwezen van de moderne muziek voor de altviool’. Toen hij zes jaar geleden een semester lesgaf aan het New England Conservatory in Boston, waar zij studeerde, zag ze haar kans schoon. ‘De vioolafdeling was heel traditioneel. Er was niemand om het moderne repertoire mee te doen.

Ik heb gewoon bij hem aangeklopt en gevraagd of ik les kon krijgen, ook al ben ik geen altviolist. Hoewel ik nu wat minder leerling ben en we wat meer collega’s zijn, is hij altijd mijn mentor gebleven.’ Voor haar componeerde Knox Violin Spaces, een achtdelige cyclus voor viool solo. ‘Heel bijzonder’, benadrukt ze.

‘Tot dan toe componeerde hij uitsluitend voor zijn eigen instrument, hij was ook de enige die zijn muziek kon spelen, een echte composer-performer.’ Zes jaar werken ze nu aan het project. ‘Het is een heel interessante ervaring om zijn stijl en idioom als een jas aan te trekken, en na te denken over hoe lang ik hem moet nadoen en wanneer ik van zijn muziek iets van mijzelf maak.

Alle acht stukken van de cyclus zijn gebaseerd op verschillende moderne viooltechnieken. Alle aspecten van de vioolklank komen aan bod, ook alle bij- en tussengeluiden worden belicht, zodat – wanneer de ‘normale’ vioolklank weer terugkomt – je die rijkdom aan klanken meeneemt in je oren.’ Het deel Up Above Our Heads stelt de flageolet centraal, een speeltechniek die boventonen tot klinken brengt.

Purcell: Dido’s lament

Wanneer Aeneas door de heksen wordt weggelokt van Dido, sterft de eens zo trotse koningin van Carthago van verdriet. Een van de beroemdste aria’s uit de Barok is deze sterfscène uit Purcells opera Dido and Aeneas. Diamanda Dramm zorgt voor een eigen basso continuo: ze speelt de klagende dalende baslijn op het baspedaal van een orgel. 

Biber: Rosenkranzsonaten

Bijna drieënhalve eeuw zit er tussen Knox’ cyclus voor vioolsolo en Bibers Rosenkranzsonaten. Toch hebben ze veel gemeen, ontdekte Diamanda. ‘Biber was, net als Garth Knox, de Jimi Hendrix van zijn genre. Biber wilde de grenzen van zijn instrument verleggen, componeren vanuit virtuositeit en speelsheid.

Hij verveelde zich omdat hij complexere stukken wilde spelen en zette de viool als solo-instrument voor het eerst in de schijnwerpers.’ Bibers innovaties op het gebied van de viooltechniek veranderden de vioolliteratuur ingrijpend. In de cyclus van vijftien sonates die hij in 1676 schreef, is elk stuk gebaseerd op een van de vijftien mysteriën van de rozenkrans.

De cyclus sluit af met de onbegeleide Passacaglia, het gebed tot de beschermengel. Diamanda: ‘Bibers stukken waren vooral voor zichzelf en hij was ook de enige die ze destijds kon spelen. Op vioolles wordt altijd tegen je gezegd, stel je de bas voor, je moet de niet aanwezige baslijn tijdens het spelen voelen. Ik wilde dat letterlijk maken. Net als bij Purcell speel ik de baslijn met mijn voeten op het baspedaal. Daar begon ik mee om meer inzicht te krijgen in het harmonische ritme, en toen was het gewoon te leuk om ermee te stoppen.’ 

Türkmen: Songs from a circle

De Turkse componist Onur Türkmen staat bekend om zijn organische muziek en zijn innovatieve gebruik van de maqam, de traditionele Turkse toonladder. Songs from a Circle voor viool en stem is gecomponeerd voor Diamanda Dramm. Anderhalf jaar geleden leerde ze de componist kennen.

Als invaller voor de violiste van het Yurodny Ensemble, die vanwege een recente bomaanslag in Istanbul niet mee durfde, speelde Diamanda in het ensemble tijdens concerten in Turkije. De Ierse groep voerde een stuk van Türkmen uit dat hij voor het ensemble had geschreven.

Ze kwam met een groot cadeau thuis. ‘Ik dacht al een paar jaar na over zingen en vioolspelen tegelijk, maar ik had nog geen stuk gevonden dat goed lag voor mijn stem en de viool.’ Tijdens de uitvoeringen van het werk van Türkmen kwamen die vage plannen weer terug. 

‘Steeds als ik samenspeelde met de zangeres van het ensemble dacht ik: dát is het geluid dat ik zoek. Zijn klankwereld vond ik heel speciaal – zulke muziek had ik nog nooit gehoord – maar ook de manier waarop hij omging met de relatie tussen viool en stem.’ Songs from a Circle voor stem en soloviool is gebaseerd op zes gedichten, drie paren van twee, meestal het één geschreven door een westerse, het andere door een oosterse dichter.