Wiener Klaviertrio in Beethovens Erzherzogtrio

Het Pianotrio in E groot, KV 542, ontstond in de tijd van Mozarts laatste grote symfonieën en behoort tot zijn meest volwassen werken. In juni 1788 schrijft Wolfgang Amadeus aan zijn ‘Bruder im Geiste’ Michael Puchberg, net als hij lid van de vrijmetselaars: ‘Ich habe ein neues Trio geschrieben!’

Mozart vraagt hem het werk naar zijn zuster Nannerl te sturen om het Michael ­Haydn, de jongere broer van Joseph Haydn en eveneens componist, in Sankt Gilgen voor te spelen. Mozart wil het aan hem opdragen. Trots schrijft hij: ‘Het Trio zal hem niet mishagen!’

Mozart beschouwde het als een hoogtepunt in zijn oeuvre. Hij speelde het op 14 april 1789 met veel succes aan het hof te Dresden. De toonsoort van het pianotrio, E groot, komt bij Mozart zelden voor. Alhoewel overwegend zonnig, verrast het – reeds aan het einde van de expositie van het openingsdeel – door onverwacht dramatische mineurharmonieën.

Indrukwekkend levert Mozart het bewijs voor zijn gave van het variëren: nooit keert een motief op dezelfde wijze terug. Dit geldt ook voor het op een haast naïef thema gebaseerde langzame tweede deel en de sprankelende ­rondofinale. De contouren van de vormdelen vervagen, het is een onophoudelijk fantaseren en jongleren met de thema’s. Mozarts rijke fantasie lijkt ook in dit werk onuitputtelijk.

Maurice Ravel had een fascinatie voor voorbije tijden, voor de Barok en de Klassieke Periode. Hij hield van het tijdperk van de klare lijnen en heldere contouren waarin Joseph Haydn en Wolfgang Amadeus Mozart leefden en keek bij het componeren dan ook veel om, ook verder terug naar François Couperin en Jean-Philippe Rameau.

Verder reisde hij in gedachten regelmatig naar zijn geboorteplaats Ciboure in Frans Baskenland, het schilderachtige vissersplaatsje nabij de Spaanse grens met uitzicht op de Pyreneeën. Spanje en Baskenland werden vele malen door de componist ‘bezongen’.

Dat alles is goed hoorbaar in zijn Pianotrio, dat hij voltooide in 1914 toen de Eerste Wereldoorlog was uitgebroken. Bij zijn Pianotrio moest Ravel toegeven dat de componist Camille Saint-Saëns hem geïnspireerd had, hoewel hij soms wat smalend over zijn oudere landgenoot kon doen. De twee componisten zochten beiden aansluiting bij het verleden, bij traditionele vormen en technieken. Veelzeggend is daarom dat Ravel zijn stuk opdroeg aan André Gédalge, docent fuga en contrapunt aan het Parijse conservatorium.

In het eerste deel brengt de piano eerst het karakteristieke Baskische ritme van het eerste thema, even later vergezeld door viool en cello, die in wijd uiteenliggende octaven spelen, zoals wel vaker bij Ravel. De curieuze titel van het tweede deel, Pantoum, is ontleend aan een Maleisische vierregelige dichtvorm die de Franse schrijver Victor Hugo ook gebruikte in zijn dichtbundel Les Orientales (1829). Ravel gebruikte de versconstructie in dit tweede deel, dat een soort scherzo en trio vormt en daarmee refereert aan de Weense Klassieken.

Een groet aan de Barok is de Passacaille, een thema van acht maten gevolgd door negen ingenieuze variaties. In de Finale klinkt een variant van het hoofdthema van het eerste deel. Het slagwerkachtige karakter van de piano en de dragende strijkersklank creëren een sfeer waarin meteen de hand van Ravel te horen is.

In de tijd van Ludwig van Beethoven konden adellijke amateurmusici een belangrijke invloed hebben op het oeuvre en de ontwikkeling van een componist. Dat gaat zeker op voor aartshertog Rudolf van Oostenrijk, een pianoleerling van Beethoven. Het was het begin van een bijzondere vriendschap tussen leerling en meester.

Hoewel Beethoven een hekel had aan de verplichting om regelmatig les te geven, maakte Rudolf nooit een punt van gemiste lessen en nam Beethoven zijn taak als leermeester serieus: hij schreef correcties en suggesties in Rudolfs manuscripten, gaf compositie-oefeningen op en hielp hem zijn eigen muzikale persoonlijkheid te ontwikkelen.

Rudolf op zijn beurt stelde zijn paleiskamers ter beschikking voor concerten en repetities, liet Beethoven speuren in zijn uitgebreide bibliotheek en gebruikte zijn invloed om Beethoven een basis­inkomen te bieden.

Het Pianotrio in Bes groot, opus 97, ‘Erzherzog’ behoort tot het beste wat Beethoven schreef op het gebied van kamermuziek. Grandeur en noblesse klinken meteen al door in de opening, en met beurtelings opbloeiende melodieën in cello en viool gaat direct een andere wereld open vergeleken met de late pianotrio’s van Haydn: onder Beethovens genie en expressiedrang is het pianotrio als genre een ander tijdperk binnen gegaan.