Widmann, Zimmermann en Várjon: Sprookjesvertellers

Er was eens… Het volkssprookje, met zijn idyllische en ­morbide ondertoon, was dankzij de gebroeders Grimm in de negentiende eeuw razend populair. Voor menig romantisch componist was het een bron van inspiratie. Zo ook voor Robert Schumann. Aan het einde van zijn leven componeerde hij een reeks sprookjes­achtige kamermuziekwerken.

Een specifiek verhaal ligt aan deze stukken veelal niet ten grondslag. Eerder nodigt hij ons uit in een wereld vol poëzie, intimiteit en beweeglijkheid. Zoals in de Märchenerzählungen, een van zijn laatste werken. Schumann koos hiervoor dezelfde bezetting als Mozarts ‘Kegelstatt’-Trio: klarinet, altviool en piano. Het donkere, omfloerste timbre van de klarinet en de altviool leent zich bij uitstek voor fantasierijke taferelen. Gefascineerd door sprookjes én Schumanns kamermuziek schreef de klarinettist en componist Jörg Widmann een werk voor diezelfde combinatie van instrumenten.

Schumann

Schumann componeerde zijn Märchenerzählungen, opus 132 in slechts drie dagen tijd: tussen 9 en 11 oktober 1853. Een paar maanden later stortte de manisch-depressieve componist zich in de ijskoude Rijn. Dankzij toesnellende vissers overleefde hij de zelfmoordpoging. Zijn laatste treurige jaren bracht hij door in een kliniek in Endenich, in de buurt van Bonn. Niets van dit naderende onheil is in de Märchenerzählungen te horen. Het openingsdeel is een luchtige vertelling vol charme en eenvoud.

Deel twee heeft de opbouw van een scherzo, met een marsachtig gedeelte dat wordt herhaald en een gevoelig middendeel. In het derde deel zingen klarinet en altviool een innig liefdeslied, kabbelend begeleid door de piano. Het slotdeel begint heroïsch: als een stoutmoedige ridder die in het gracieuze middengedeelte zijn prinses verwacht. De Märchenerzählungen klonken vlak na voltooiing in huiselijke kring met Schumanns vrouw Clara aan de piano. Kort daarop speelde een ensemble met violist Joseph Joachim het werk in het openbaar. Schumann droeg het werk op aan zijn leerling Albert Dietrich, aan wie hij in februari 1854 het eerste gedrukte exemplaar overhandigde.

De Fantasiestücke, opus 73 voor klarinet en piano ontstonden in 1849 in Dresden, het jaar voordat Schumann met zijn gezin naar Düsseldorf verhuisde. Ook deze stukken componeerde hij razendsnel: tussen 11 en 13 februari. De drie delen, die zonder onderbreking in elkaar overgaan, worden gaandeweg steeds levendiger. Elk is geschreven in de A-B-A-liedvorm. De klarinet pakt in het eerste deel uit met een hartstochtelijke melodie, begeleid door triolen in de pianopartij.

In het scherzoachtige middendeel buitelen de twee instrumentalisten over elkaar heen in een spel van tegengestelde arpeggio’s, die eerder elegant dan virtuoos van karakter zijn. Het slotdeel begint met vertoon van kracht. Het mondt uit in een uitgebreide coda waarin Schumann de musici tot twee keer toe aanspoort ‘schneller’ te spelen. ‘Mit grossen Vergnügen’ speelde Clara de Fantasiestücke op 18 februari in besloten kring, samen met Johann Gottlieb Kotte, klarinettist van de Hofkapelle van Dresden.

Twee jaar later, in maart 1851, componeerde Schumann zijn Märchenbilder, opus 113 voor altviool en piano. Uit recent onderzoek is gebleken dat Schumann mogelijk werd geïnspireerd door het gelijknamige gedicht van de Berlijnse dichter Louis du Rieux. Een tekst over een onvervulde liefde waarvan de slotregels luiden: ‘Unser sinnig Liebe­leben / Wird mein letztes Märchen sein’. Hoe dan ook: Schumann overwoog ook andere titels, zoals Violageschichten, Märchengeschichten, Märchenlieder of eenvoudigweg Märchen.

Het werk kent een tot dan toe ongekende opbouw: langzaam-snel-zeer snel-langzaam. Vol verlangen zet de altviool het eerste deel in met een smachtende melodie die later in verschillende gedaantes opnieuw opduikt. Deel twee, een rondo, heeft als tweede couplet een canon. Via het virtuoze derde deel, een perpetuum mobile, rondt Schumann de Märchenbilder af met een teder wiegelied. Schumann zelf noemde de stukken bescheiden ‘Kinderspässe, es ist nicht viel damit’.

Widmann

‘Zolang ik me kan herinneren, ben ik gefascineerd door sprookjes, met hun archetypische karakters en vaste uitdrukkingen als ‘Er was eens…’ en ‘Ze leefden nog lang en gelukkig en kregen veel kinderen’, aldus Jörg Widmann.

‘Sprookjes waren voor mij echter ook een bron van onrust omdat ze een seismograaf zijn van de diepere angsten en verlangens van de mens. Daarom heb ik als uitvoerder en componist in Schumanns Märchenerzählungen altijd een onbestemd, complex hedendaags werk gezien – ondanks de eerste aanblik van onschuld en naïviteit. Met mijn eigen Es war einmal… had ik dan ook geen louter sentimentele, nostalgische vlucht naar een ver verleden voor ogen, maar eerder een onbevangen en fantasierijk alternatief voor onze wereld vol ontreddering.’

En fantasierijk is dit werk, dat Widmann als ondertitel meegaf: ‘Fünf Stücke im Märchenton für Klarinette, Viola und Klavier’. Hevige lyriek en beklemmende passages wisselen elkaar af. Er was eens... Widmann begint zijn vertelling goedgemutst, vol klankpracht en wisselende maatsoorten. Vliegende tapijten flitsen voorbij in het oriëntaals aandoende tweede deel. Maar in het centrale middendeel is het bitterkoud.

Een ijsgrot doemt op, verklankt door ‘Knarzlaute’ (knarsgeluiden) van de altviool, een helse klarinet en spookachtige pianoklanken. In deel vier ontpoppen klarinet en altviool zich als ware tortelduifjes. En als ze niet gestorven zijn… Met etherisch wegstervende noten blaast Widmann ten slotte zijn sprookje uit, ons in vertwijfeling achterlatend.

Mozart

Volgens een anekdote schreef Wolfgang Amadeus Mozart zijn Trio in Es groot, KV 498 tijdens het kegelen. Vandaar de bijnaam ‘Kegelstatt’-Trio. Of het waar is mag Joost weten, maar het zegt in elk geval iets over het grote gemak waarmee hij componeerde. Een werk voor klarinet, altviool en piano was anno 1786 nog nooit vertoond.

Niet alleen de bezetting was nieuw, ook experimenteerde Mozart met vorm door te beginnen met een langzaam deel. Bij het componeren had Mozart een paar goede vrienden in gedachten: zijn pianoleerlinge Franziska von Jacquin en de klarinetvirtuoos Anton Stadler. Mozart zelf nam bij de première de altviool ter hand. In het hele trio heersen de warmte en spontaniteit die hij bij het musiceren met vrienden moet hebben ondervonden.

De drie instrumenten behandelt hij als gelijkwaardige gesprekpartners. Zo treden de musici in het afsluitende Rondeaux beurtelings solistisch op de voorgrond. Bij de eerste uitgave schreef Mozart een viool voor met als alternatief een partij voor de klarinet. Opmerkelijk, want juist de klarinet is essentieel in het tedere en sonore klankbeeld.