West-Eastern Divan Orchestra

Ludwig van Beethovens Derde symfonie, het slotstuk van het concert, is het oudste van de drie werken. Hoewel het niet de beroemdste van Beethovens symfonieën is – die eer gaat ongetwijfeld naar de Vijfde of de Negende – doet de Derde qua historisch belang niet voor die iconische werken onder. Deze symfonie wordt doorgaans gezien als de grote doorbraak in het symfonische werk van de Weense componist, waarmee hij de fase van zijn vroegere, ‘klassieke’ werk afsloot en als het ware de muzikale negentiende eeuw inluidde. De ‘Eroica’ verlegde de grenzen van het genre, zowel qua schaal als qua ambitie. De veelbewogen omstandigheden waarin het werk geschreven is, zoals Beethovens worsteling met zijn toenemende doofheid en de bewondering en frustratie die de Franse Revolutie bij hem opriep, voegen nog de nodige betekenis toe. De symfonie zou vernoemd worden naar Napoleon Bonaparte, maar die naam is met geweld weer van het titelblad geschrapt, volgens de overlevering toen de Corsicaanse generaal zich tot keizer van Frankrijk had gekroond. De uiteindelijke titel werd eenvoudigweg ‘sinfonia eroica’, een ‘heroïsche symfonie’, waarin strijd en overwinning – sindsdien onlosmakelijk verbonden met de naam van Beethoven – centraal staan.

Het openingsthema is nog niet direct heldhaftig van aard: Beethovenkenners hebben erop gewezen dat het zelfs veel gemeen heeft met een zogenaamde Deutsche, een boerendans. Maar dit thema maakt een gestage ontwikkeling door, krijgt steun van het koper en de pauken (die rond die tijd nog nadrukkelijk militaire connotaties hadden), botst met andere motieven en bedwingt ze, en zo ontvouwt zich een waar instrumentaal drama. Het tweede deel, de treurmars, heeft ook een nadrukkelijk heroïsch karakter: verdriet wordt hier gecombineerd met monumentaliteit en grandeur. Het opzwepende Scherzo kan gehoord worden als een oproep om de strijd weer op te pakken, en de Finale is een onstuimige mengeling van fuga’s, marsen en triomfantelijke variaties, gebaseerd op een geliefd thema uit Beethovens ballet Die Geschöpfe des Prometheus uit 1801.

Vanaf dit moment in de muziekgeschiedenis was de symfonie, ooit ontstaan als aangename achtergrondmuziek, definitief getransformeerd tot een intense luisterervaring die de volledige aandacht van de luisteraar opeist.