Weense walsen en ballet van Verdi: nieuwjaar met het Antwerp Symphony Orchestra

Nicolai: Ouverture uit ‘Die lustigen Weiber von Windsor’

Het was de jonge Salomon Hermann Mosenthal die Shake­speares komedie Merry Wives of Windsor bewerkte voor de Duitse componist Otto Nicolai. Helaas kende het resultaat hiervan, het Singspiel Die lustigen Weiber von Windsor, in 1849 in Berlijn een lauwe ontvangst; na vier uitvoeringen verdween het van de affiches. De latere zegetocht ervan zou Nicolai niet meer meemaken. Hij stierf twee maanden na de eerste uitvoering aan een hersenbloeding. De ouverture ademt Nicolais credo: een fusie tussen de Italiaanse en Duitse operastijlen, met Rossini-achtige passages maar ook feeërieke sferen die doen denken aan Mendelssohns Midsommernachtstraum.

Weber: Concertino

Veel componisten hebben hun muzen, instrumentalisten die hen inspireerden. Mozart schreef zijn Klarinetconcert en Klarinetkwintet voor Anton Stadler, en de grote inspiratiebron voor Brahms’ Klarinet­kwintet was Richard Mühlfeld.

Ook Carl Maria von Weber had zijn klarinetmuze: Heinrich Baermann. Deze was actief geweest in het Pruisische leger, vocht nog tegen ­Napoleon, en ontwikkelde zich tot de meest vooraanstaande klarinettist van die tijd. De twee raakten bevriend en Weber componeerde voor Baermann zijn twee grote klarinetconcerten, het Concertino, een variatie­set en een kwintet. De klarinet met tien kleppen stelde Baermann in staat bijzonder virtuoos te spelen, en het was dit instrument dat Weber hoorde toen hij in maart 1811 München bezocht. In slechts drie dagen voltooide hij er zijn Concertino. De Beierse koning en het publiek waren dermate onder de indruk dat meteen nieuwe opdrachten volgden.

Verdi en Bassi

Met Verdi’s balletmuziek voor Macbeth keren we terug naar Shakespeare. Verdi zette drie Shakespeare-werken op muziek: deze Macbeth, Otello en tegen het eind van zijn leven het gegeven dat ook Nicolai had gebruikt, in Falstaff. Volgens Verdi was Shakespeares Macbeth een van de grootste scheppingen van de mensheid. De in 1847 voltooide opera reviseerde hij een kleine twintig jaar later voor de Opéra van Parijs. Bij die gelegenheid voegde hij onder meer een ballet toe, in lijn met de Franse gebruiken: ‘Ik zou verscheidene delen willen verlengen om de opera meer karakter te geven.’

Ondanks Verdi’s hooggespannen verwachtingen waren de kritieken in Parijs niet mals; hij vond uiteindelijk de herziene versie een fiasco. De tijd heeft echter anders geoordeeld: tot op de huidige dag wordt de Parijse versie uitgevoerd.

Vier jaar na zijn oorspronkelijke Macbeth schreef Verdi zijn Rigoletto, op een gegeven van Victor Hugo. Deze opera inspireerde Luigi Bassi tot een Fantaisie brillante. Bassi studeerde aan het Milanese conservatorium dat Verdi ooit afwees (en dat nu zijn naam draagt), was eerste klarinettist van La Scala en liet 27 klarinetwerken na, waaronder verscheidene parafrases op opera’s. In de vandaag gespeelde fantasie horen we thema’s uit Verdi’s Rigoletto voorbijkomen, variërend van de ouverture tot het kwartet ‘Bella figlia dell’amore’ en Gilda’s beroemde aria ‘Caro nome che il mio cor’.

De familie Strauss

Ze gelden als de keizers van de Weense wals: de Straussen. Allereerst natuurlijk Johann senior die in Wenen jarenlang de dienst uitmaakte, samen met Joseph Lanner. En zoon Johann junior die ook de muziek inging, hoewel pa een carrière als bankier voor hem in gedachten had.

Op instigatie van zijn moeder had de jonge Johann heimelijk muzieklessen genoten. Toen hij op zijn negentiende debuteerde, noteerde de Weense Wanderer: ‘Goedenacht, Lanner. Goede­nacht, vader Strauss. Goedemorgen, zoon Strauss.’ Zo werd hij al snel een concurrent van zijn vader, wiens orkest hij na zijn overlijden overnam. Het markeerde het begin van een zegetocht die decennia zou duren.

Johann juniors Ritter Pásmán beleefde op nieuwjaarsdag 1892 zijn première in de Weense Hofoper. Hoewel het publiek positief reageerde, had de opera bij de critici geen succes. Over één ding waren ze het echter eens: de ballet­muziek uit het begin van de derde akte was een absoluut meesterwerk, waarbij vooral de Czárdás werd geprezen. Voor deze dans ging Strauss te rade bij de Hongaarse muziektraditie – niet zo vreemd vanwege de hechte banden tussen Oostenrijk en Hongarije.

Ook voor de Tik-Tak-Polka (niet te verwarren met de bekendere Tritsch-­Tratsch-Polka) keek Strauss over de grenzen: de polka stamt uit Bohemen – dus niet uit Polen, zoals vaak gedacht wordt. Strauss schreef het werk in 1874 en het is gebaseerd op Strauss’ razend populaire operette Die Fledermaus, om precies te zijn op het duet van Rosalinde en Eisenstein. Daarin vergelijkt zij haar hartritme met het getik van een uurwerk.

‘De duivel moge de wals halen, ik vind het alleen jammer van de coda’

Volgens Johann junior was zijn broer Josef, de tweede zoon van Johann se­nior, de meest talentvolle van de familie. Hoewel pa wilde dat Josef het leger inging, volgde hij een technische opleiding, en studeerde hij daarnaast aan de kunstacademie. Maar het bloed kroop waar het niet gaan kon. Toen broer Johann in 1853 overspannen raakte en directiebeurten dreigde te moeten afzeggen, sprong Josef in en liet onder meer een zelfgecomponeerde wals uitvoeren – die maar liefst zes encores beleefde. Ook Die Libelle, van dertien jaar later, was direct een groot succes, ze moest maar liefst vier keer herhaald worden. Josef raakte geïnspireerd door de libelles die hij bij de Traunsee zag.

In 1866, hetzelfde jaar dat Josef Strauss de libellenvlucht over dat meer onsterfelijk maakte, bezong zijn broer de rivier die Wenen doorkruist: An der schönen, blauen Donau, zijn bekendste werk. Oorspronkelijk was het als koorwerk gecomponeerd, met de tekst die ene Josef Weyl in elkaar had geflanst voor het carnavalsseizoen. Wat te denken van zinsneden als ‘Wiener seid froh / Oho, wieso?’ of ‘Wir she’n noch nichts / Ei, Fasching ist da! / Ah so, na ja!’?

De ontvangst was lauw. Strauss zelf zou gezegd hebben: ‘De duivel moge de wals halen, ik vind het alleen jammer van de coda – ik had gewild dat het een succes zou zijn geweest!’ Voor de Parijse wereldtentoonstelling van 1867 bewerkte hij haar tot een volledig instrumentaal stuk en nu was het een doorslaand succes. Veel later, in 1889, maakte Franz von Gerneth er alsnog een nieuwe tekst bij, ‘Donau so blau, so schön und blau’.

Niet de minsten waren onder de indruk van Strauss’ werk: toen zijn schoondochter, Alice von Meyszner-Strauss, Brahms vroeg zijn handtekening op haar waaier te schrijven, noteerde deze de eerste maten van An der schönen, blauen Donau om eraan toe te voegen: ‘Leider nicht von Johannes Brahms’.